چرخش لگن یعنی لگن به جلو، عقب یا یک طرف متمایل شده است. شایع‌ترین نوع آن چرخش قدامی است که بیشتر با نشستن طولانی، ضعف عضلات باسن و شکم و کوتاهی عضلات جلوی ران ایجاد میشود.
بیشتر چرخش‌های لگن وضعیتی هستند و با تمرین و اصلاح عادت‌ها بهتر می‌شوند. کجی ساختاری که از اختلاف واقعی طول پا، اسکولیوز یا بیماری مفصل ران است، معاینه و عکس ایستاده لازم دارد.
چرخش لگن به‌تنهایی تقریبا هیچ‌وقت جراحی لازم ندارد. جراحی فقط وقتی مطرح است که علت ساختاری مثل دیسپلازی یا آرتروز پیشرفته‌ی مفصل ران پشت آن باشد.
لگن حلقه‌ی استخوانی است که ستون فقرات روی آن می‌نشیند و دو استخوان ران از آن آویزان‌اند. به همین دلیل هر تغییری در وضعیت لگن هم روی کمر اثر دارد و هم روی راه رفتن. آناتومی کامل این ناحیه در مقاله‌ی آناتومی لگن و مفصل ران آمده است.
چرخش لگن چیست و چه انواعی دارد
در حالت طبیعی، لبه‌ی بالایی دو طرف لگن هم‌سطح است و لگن کمی به جلو متمایل است. وقتی این تعادل به هم بخورد، به آن چرخش یا کجی لگن می‌گویند. چهار حالت اصلی دارد:
- چرخش قدامی: جلوی لگن پایین‌تر می‌آید، گودی کمر بیشتر میشود و شکم جلوتر به نظر می‌رسد. شایع‌ترین نوع است.
- چرخش خلفی: لگن به عقب می‌چرخد، گودی کمر صاف میشود و باسن پایین‌تر و صاف‌تر به نظر می‌رسد.
- کجی جانبی یا انحراف لگن: یک طرف لگن بالاتر از طرف دیگر است و فرد احساس می‌کند یک پایش کوتاه‌تر است.
- چرخش حول محور عمودی: یک طرف لگن جلوتر از طرف دیگر قرار می‌گیرد، معمولا همراه با یکی از حالت‌های بالا.
علت چرخش لگن
- نشستن طولانی و کم‌تحرکی، که عضلات جلوی ران را کوتاه و عضلات باسن و شکم را ضعیف می‌کند.
- عادت ایستادن روی یک پا یا حمل کیف و بچه همیشه روی یک طرف.
- اختلاف واقعی طول دو پا، مادرزادی یا بعد از شکستگی.
- اسکولیوز یا انحنای جانبی ستون فقرات.
- بیماری‌های مفصل ران مثل آرتروز یا دیسپلازی، که با محدود کردن حرکت مفصل، لگن را کج نگه می‌دارند.
- بارداری، ضربه و شکستگی‌های لگن.
علائم چرخش لگن و از کجا بفهمیم لگن ما چرخیده است
چرخش لگن ممکن است سال‌ها بی‌علامت باشد. علائم شایع آن کمردرد، درد باسن یا کشاله‌ی ران، احساس کوتاهی یک پا، کج افتادن پاچه‌ی شلوار، ساییدگی نامتقارن کفش‌ها و گاهی لنگیدن است.
برای یک بررسی ساده جلوی آینه بایستید و دو دست را روی لبه‌ی بالایی لگن در دو طرف بگذارید. اگر یک دست به‌وضوح بالاتر است، یا از پهلو گودی کمر خیلی زیاد یا خیلی کم به نظر می‌رسد، احتمال کجی یا چرخش لگن هست. این آزمایش فقط سرنخ است و جای معاینه را نمی‌گیرد.
رابطه چرخش لگن با کمردرد
چرخش قدامی لگن گودی کمر را بیشتر می‌کند و فشار روی مفاصل پشتی مهره‌های کمر را بالا می‌برد. ولی رابطه‌ی آن با کمردرد ضعیف‌تر از تصور عمومی است.
در یک مطالعه روی 60 دانشجوی دختر 20 تا 26 ساله، چرخش قدامی لگن با کمردرد ارتباط داشت، ولی فقط حدود 7 درصد از تفاوت کمردرد افراد را توضیح می‌داد.
یعنی اگر کمردرد دارید، چرخش لگن فقط یکی از عوامل است و علت‌های دیگر مثل دیسک و آرتروز مهره‌ها هم باید بررسی شوند.
چرخش وضعیتی یا کجی ساختاری: کی باید ارتوپد ببینید
مهم‌ترین سوال این است که کجی لگن از عادت و ضعف عضلات است یا از یک مشکل ساختاری. چرخش وضعیتی با تمرین و اصلاح عادت‌ها بهتر میشود. کجی ساختاری از اختلاف واقعی طول پا، اسکولیوز یا بیماری مفصل ران است و باید ارتوپد آن را بررسی کند.
ساده‌ترین راه جدا کردن این دو، عکس ایستاده از لگن و اندازه‌گیری طول پاهاست. پزشک گاهی یک بلوک یا لایی زیر پای کوتاه‌تر می‌گذارد. اگر با این کار لگن صاف شود علت از اختلاف طول پاست، و اگر کجی باقی بماند منشا آن ستون فقرات است.
طبق یک مرور بر مطالعات کجی لگن، عکس رخ ایستاده هم اختلاف طول پا و هم کجی لگن را قابل اعتماد اندازه می‌گیرد و تست بلوک زیر پا بهترین راه جدا کردن علل مربوط به پا از علل مربوط به ستون فقرات است.
در این موارد به ارتوپد مراجعه کنید:
- درد مفصل ران یا کشاله‌ی ران همراه با کجی لگن.
- اختلاف طول پا که با چشم دیده میشود یا باعث لنگیدن شده است.
- کجی لگن یا شانه‌ها در کودک و نوجوان در حال رشد.
- کجی که بعد از چند ماه تمرین منظم بهتر نشده است.
اگر اختلاف طول پا بعد از عمل تعویض مفصل لگن پیش آمده، موضوع متفاوت است و در مقاله‌ی بلند و کوتاه شدن پا بعد از تعویض مفصل لگن توضیح داده شده است.
درمان چرخش لگن
درمان چرخش وضعیتی غیرجراحی است: تقویت عضلات باسن و شکم، کشش عضلات جلوی ران و پشت ران، و کم کردن نشستن طولانی. برنامه‌ی تمرین را بهتر است فیزیوتراپیست تنظیم کند. نمونه‌ی این حرکات در مقاله‌ی ورزش‌های لگن آمده است.
انتظار از تمرین باید واقع‌بینانه باشد. در یک مطالعه روی 45 بیمار کمردرد در 3 گروه، 12 جلسه کشش و تقویت عضلات پشت ران انعطاف این عضلات را بیشتر کرد، ولی زاویه‌ی چرخش لگن را تغییر نداد.
یعنی هدف تمرین بیشتر کم شدن درد و بهتر شدن حرکت است، نه صاف کردن کامل زاویه‌ی لگن در عکس. در اختلاف واقعی طول پا، کفی یا لایی داخل کفش پای کوتاه‌تر اغلب کافی است.
چه زمانی چرخش لگن جراحی لازم دارد
چرخش یا کجی لگن به‌تنهایی تقریبا هیچ‌وقت جراحی لازم ندارد. جراحی فقط وقتی مطرح میشود که یک علت ساختاری پشت آن باشد:
- دیسپلازی مفصل ران در جوانان که حفره‌ی مفصل کم‌عمق است. در این بیماران استئوتومی لگن جهت حفره را اصلاح می‌کند.
- آرتروز پیشرفته‌ی مفصل ران که با محدود کردن حرکت، لگن را کج نگه داشته است. تعویض مفصل لگن هم درد و هم این کجی را اصلاح می‌کند.
- اسکولیوز شدید و پیشرونده، که درمان آن کار جراح ستون فقرات است.
چرخش لگن در بارداری
در بارداری شل شدن رباط‌ها و جلو آمدن شکم یک چرخش قدامی موقت ایجاد می‌کند که معمولا چند ماه بعد از زایمان بهتر میشود. تمرین‌های تقویت شکم و کف لگن بعد از زایمان به برگشت وضعیت طبیعی کمک می‌کند.
سوالات متداول
منابع علمی این مقاله
- The adult scoliosis – European Spine Journal
- Relationship between mechanical factors and pelvic tilt in adults with and without low back pain – Journal of Back and Musculoskeletal Rehabilitation
- Differentiating Spinal Deformity Versus Leg Length Discrepancy in Patients With Pelvic Obliquity: Systematic Review of Diagnostic Methods, Imaging, and Clinical Management – Spine
- A randomized clinical trial for the effect of static stretching and strengthening exercise on pelvic tilt angle in LBP patients – Journal of Bodywork and Movement Therapies
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، فوق تخصص جراحی لگن و مفصل ران
مطالب این مقاله صرفا جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه‌ی پزشک معالج نیست.
دیدگاه‌ها