وقتی مفصل ران بر اثر آرتروز یا بیماری تخریب میشود، ارتفاع سر استخوان ران کم شده و پا کوتاه‌تر به نظر می‌رسد. بدن به‌طور تدریجی با چرخش و کج‌شدن لگن (تا حدود دو سانتیمتر) این کوتاهی را جبران میکند بدون اینکه بیمار متوجه شود.
در حین جراحی تعویض مفصل لگن، جراح معمولاً طول هر دو پا را برابر میکند، اما چون لگن هنوز در همان وضعیت چرخیده‌ی قبل از عمل باقی مانده، بسیاری از بیماران تا مدتی بعد از عمل احساس میکنند پای عمل‌شده بلندتر شده است.
این احساس واقعی است ولی معمولاً کاذب است، چون طول واقعی دو پا برابر شده و علتش فقط باقی‌ماندن موقت کجی لگن است. با گذشت یکی دو ماه و راه رفتن با وزن‌گذاری کامل روی پای عمل‌شده (با اجازه‌ی پزشک)، چرخش لگن به‌تدریج اصلاح شده و این احساس از بین می‌رود.
توصیه میشود در این دوره از کفی زیر پا استفاده نشود تا روند اصلاح طبیعی لگن مختل نشود. کوتاه‌شدن واقعی پا بلافاصله بعد از جراحی بسیار نادر است، اما ممکن است سالها بعد در اثر شل‌شدن و جابه‌جایی مفصل مصنوعی رخ دهد.
اکثر کسانی که بعد از جراحی تعویض مفصل لگن در پای عمل شده احساس بلند شدن پا میکنند به علت سالها عادت به یک پای کوتاه چنین احساسی دارند. البته این احساس واقعی است. در ادامه مقاله راجع به واقعی بودن این احساس توضیح بیشتری داده خواهد شد.
تاثیر جراحی بر طول پا
خرابی مفصل ران در خیلی از اوقات پا را کوتاه میکند. معمولا متخصص جراحی لگن میتواند در حین جراحی، مفصل مصنوعی را طوری کار بگذارد که کوتاهی پا درست شود و طول هر دو پا یکی شود.
بندرت ممکن است طول پای عمل شده بعد از جراحی واقعا بلند تر از پای سالم شود ولی در غالب اوقات حس بلند شدن پا کاذب است و طول هر دو پا بعد عمل یکی است ولی بیمار حس میکند پای عمل شده بلند تر شده است. در زیر توضیح میدهم این احساس چگونه ایجاد میشود.
بیومکانیک پا و لگن بعد از کوتاه شدن اندام تحتانی
وقتی مفصل ران تخریب میشود ارتفاع سر استخوان ران کم میشود. این موجب میشود طول پا و اندام تحتانی هم کم شود و کف پای مبتلا بالاتر از پای سالم قرار میگیرد ولی ما میدانیم برای راه رفتن باید بتوانیم کف هر دو پا را بر روی زمین قرار دهیم. بدن بدون اینکه بیمار بفهمد این مشکل را حل میکند.
راه حل بدن برای این مشکل چرخش لگن است. کل استخوان لگن خاصره در طرفی که پا کوتاه تر است به همان اندازه کوتاهی به سمت پایین چرخیده و متمایل میشود.
این کج قرار گرفتن لگن اجازه میدهد در هنگام ایستادن کف پای کوتاه شده به زمین برسد. این چرخش لگن بسیار تدریجی و آرام و همگام با کوتاه شدن سر استخوان ران ایجاد میشود و به همین خاطر بیمار اصلا متوجه کوتاهی پا نمیشود.
این توانایی لگن برای تصحیح کوتاهی پا فقط تا حدود دو سانتیمتر است. کوتاهی بیش از این به توسط چرخش لگن قابل اصلاح نیست و موجب میشود بیمار موقع راه رفتن یا بلنگد و یا زانوی طرف مقابل را خم کند تا کف هر دو پا به زمین برسد.
چون لگن به ستون مهره متصل است کج شدن لگن موجب انحراف جانبی ستون مهره هم میشود که این انحراف میتواند در دراز مدت موجب کمردرد شود. با گذشت چند سال وضعیت کمر در این موقعیت انحراف ثابت شده و در نتیجه آن، وضعیت کجی لگن هم ثابت میماند و بدن بیمار به آن عادت میکند.
احساس بلند شدن پا بعد از جراحی
وقتی بعد از جراحی تعویض مفصل لگن طول هر دو اندام تحتانی مساوی میشود بیمار تا مدتی احساس میکند پای عمل شده بلندتر شده است.
علت این احساس این است که تا مدتی لگن همچنان در همان حالت چرخش قبلی باقی مانده است. این یعنی لگن طرف عمل شده پایینتر میماند و در نتیجه کف پای طرف عمل شده هم پایینتر قرار میگیرد پس بیمار احساس میکند پای عمل شده بلندتر از حالت طبیعی است.
در واقع پای بیمار که قبل از عمل کوتاه بوده به طول طبیعی برگشته است ولی به علت باقی ماندن چرخش لگن بیمار میبیند کف پای عمل شده پایین تر از پای دیگر است.
با گذشت یکی دو ماه از جراحی و با راه رفتن، بتدریج چرخش لگن برطرف شده و طول دو پا مجددا مساوی میشود. مهم اینست که بیمار در این مدت در زیر پایی که احساس کوتاهی میکند از کفی استفاده نکند و اجازه بدهد لنگش ادامه پیدا کند.
طبق مطالعه‌ای روی 126 بیمار بعد از تعویض مفصل لگن در مجله Journal of Arthroplasty، حدود 49 درصد بیماران بعد از عمل احساس اختلاف طول پا داشتند، ولی از این گروه 73 درصد ظرف یک سال احساسشان کاملا برطرف شد، و حتی در کسانی که این احساس باقی ماند رضایتشان از نتیجه‌ی عمل معمولا خوب بود.
بیمار باید، البته با اجازه پزشک معالج در حین حرکت بر روی پای عمل شده کاملا وزن بگذارد. این کار موجب میشود تا چرخش لگن بتدریج اصلاح شود.
کوتاهی یا بلندی پا تنها یکی از چند علت لنگیدن است و سایر علل در مقاله‌ی لنگش چیست و علل لنگیدن پا کدام است بررسی شده‌اند.
علت کوتاه شدن پا بعد از عمل تعویض مفصل لگن
امکان کوتاه شدن پا بلافاصله بعد از تعویض مفصل لگن بسیار کم و نادر است. البته ممکن است سالها بعد از جراحی، مفصل شل شده و این شل شدن منجر به جابجایی قسمت هایی از آن شود. جابجا شده مفصل در استخوان میتواند محل قرار گرفتن آن را عوض کند.
وقتی محل مفصل عوض میشود این امکان وجود دارد که پا کوتاه شود. پس کوتاه شدن پا اگر هم ایجاد شود معمولا بعد از گذشت مدتی از جراحی و به علت جابجا شده مفصل ایجاد میشود.
علاوه بر شل شدن مفصل، چند علت دیگر هم میتواند پا را بعد از عمل کوتاه کند:
- دررفتگی مفصل مصنوعی، که پا را ناگهان کوتاه و چرخیده نشان میدهد و نیاز به جا انداختن فوری دارد. جزئیات در مقاله‌ی دررفتگی بعد از تعویض مفصل لگن آمده است.
- فرو رفتن ساقه‌ی پروتز در استخوان ران در ماه‌های اول، بیشتر در پروتزهای بدون سیمان و استخوان پوک
- شکستگی استخوان اطراف پروتز بعد از زمین خوردن
- جوش خوردن شکستگی گردن یا تنه‌ی ران با کوتاهی، در بیمارانی که به‌جای تعویض مفصل با پیچ و پلاک درمان شده‌اند
درمان کوتاهی یا بلندی واقعی پا بعد از تعویض مفصل لگن
اگر پزشک با کمک اسکنوگرام تایید کرد که اختلاف واقعی طول پاها وجود دارد آنوقت این اختلاف ممکن است نیاز به درمان داشته باشد.
طبق مقاله مروری بر اختلاف طول پا بعد از تعویض مفصل لگن در مجله Current Reviews in Musculoskeletal Medicine (2013)، اختلاف طول کمتر از ده میلی‌متر در اکثر بیماران به‌خوبی تحمل میشود و نیازی به درمان ندارد.
نیمی از بیمارانی که اختلاف طول یک سانتیمتر یا بیشتر دارند این تفاوت را حس میکنند ولی در نهایت فقط 15 تا 20 درصد از کل بیماران نیاز به اصلاح واقعی پیدا میکنند.
روش درمان به میزان واقعی اختلاف طول بستگی دارد:
- اختلاف کمتر از 1 سانتیمتر: معمولاً نیازی به هیچ اقدامی نیست. در صورت وجود علامت، فیزیوتراپی و تقویت عضلات اطراف لگن معمولاً کافی است.
- اختلاف 1 تا 2 سانتیمتر: معمولاً با کفی طبی یا افزایش ارتفاع کف کفشِ پای کوتاه‌تر جبران میشود.
- اختلاف بیش از 2 سانتیمتر: این میزان معمولاً با کفی یا فیزیوتراپی به‌تنهایی اصلاح نمیشود و ممکن است نیاز به جراحی اصلاحی (تعویض مجدد مفصل) پیدا کند.
جراح در حین عمل تعویض مفصل لگن به‌دقت مراقب است پای عمل‌شده بیش‌از‌حد بلند نشود، چون این کار خطر آسیب عصبی هم دارد.
طبق همان مطالعه، فلج عصب پرونئال معمولاً با میانگین 2.7 سانتیمتر بلندی پا (بین 1.9 تا 3.7 سانتیمتر) و فلج عصب سیاتیک با میانگین 4.4 سانتیمتر بلندی پا (بین 4.0 تا 5.1 سانتیمتر) گزارش شده است، به همین دلیل این میزان بلندی به‌ندرت در جراحی پیش می‌آید.
بی حسی و سوزش کف پا بعد از عمل لگن
کشیده شدن عصب سیاتیک یا شاخه‌ی پرونئال آن در حین جراحی میتواند بعد از عمل باعث بی حسی، گزگز یا سوزش کف و پشت پا شود. در بیشتر بیماران این علائم حسی خفیف است و طی چند هفته تا چند ماه کم میشود، ولی ضعف حرکتی پا جدی‌تر است.
در یک مطالعه روی بیش از 27 هزار جراحی تعویض مفصل لگن، ضعف حرکتی ناشی از آسیب عصب فقط در 47 بیمار (0.17 درصد) دیده شد. بلند شدن پا یکی از عوامل افزایش خطر آن بود و بیشتر این بیماران بهبود کامل پیدا نکردند.
اگر نمیتوانید پنجه‌ی پا را بالا بیاورید یا بی حسی روزبه‌روز بیشتر میشود، همان روز به جراح خبر دهید. سایر مراقبت‌های این دوره در مقاله‌ی مراقبت بعد از تعویض مفصل لگن آمده است.
سوالات متداول
منابع علمی این مقاله
- Evolving Patient Perception of Limb Length Discrepancy Following Total Hip Arthroplasty – PubMed
- Total Hip Arthroplasty in Patients With Multifactorial Perceived Limb Length Discrepancy – PubMed
- Effects of pelvic obliquity and limb position on radiographic leg length discrepancy measurement – PMC
- Leg length discrepancy after total hip arthroplasty: a review of literature – PMC
- Patient Perception of Leg-Length Discrepancy and Satisfaction Following Primary Total Hip Arthroplasty – The Journal of Arthroplasty
- Motor nerve palsy following primary total hip arthroplasty – The Journal of Bone and Joint Surgery
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، فوق تخصص جراحی لگن و مفصل ران
مطالب این مقاله صرفا جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه‌ی پزشک معالج نیست.
دیدگاه‌ها