در گذشته تعویض مفصل لگن معمولاً فقط در سنین بالا انجام میشد، چون مفاصل مصنوعی قدیمی عمر مفید کوتاهی داشتند و پزشکان بیماران جوان‌تر را به تحمل درد و تأخیر جراحی تشویق میکردند.
با پیشرفت‌های چند دهه‌ی اخیر در طراحی پروتز و تکنیک‌های جراحی، عوارض کاهش یافته و عمر مفصل مصنوعی افزایش پیدا کرده است، به‌طوری‌که امروزه این عمل حتی در نوجوانانی که رشد استخوانی‌شان کامل شده هم انجام میشود.
برای این جراحی محدودیت سنی مطلقی وجود ندارد و تصمیم بر اساس شدت درد و میزان اختلال در کارهای روزانه گرفته میشود، نه سن شناسنامه‌ای بیمار.
تأخیر در انجام جراحی لازم میتواند مشکل‌ساز باشد. ساییدگی و آرتروز بیماری پیشرونده‌ای است و هرچه استخوان‌های بیشتری تخریب شوند، جراحی سخت‌تر و احتمال موفقیت کمتر میشود. در سنین بالاتر هم تحمل بدن برای جراحی سنگین کاهش می‌یابد و احتمال بروز عوارض بیشتر میشود.
بهترین سن مناسب برای تعویض مفصل لگن، عدد ثابتی نیست. همان سنی است که بیمار با مشورت پزشک خود تصمیم میگیرد درد غیرقابل‌کنترل مفصل ران را با کمک مفصل مصنوعی مهار کند. اطلاعات علمی پزشک درباره‌ی وضعیت بدنی بیمار به‌همراه آگاهی بیمار از وضعیت روحی و اجتماعی خودش، بهترین تصمیم را رقم می‌زند.
فکر بهترین سن مناسب در جراحی تعویض مفصل لگن از کجا منشا گرفته
برای بسیاری از بیماران هنوز این سوال مهم وجود دارد که آیا میتوان در سن جوانی عمل جراحی تعویض مفصل را انجام داد. این سوال از این جهت در اذهان مردم وجود دارد که بسیاری از پزشکان آنها را تشویق میکنند که جراحی را در سن بالا انجام دهند.
تفکر بهترین سن مناسب جراحی تعویض مفصل لگن چه پایه ای دارد و تا چه حد درست است و به راستی جراحی تعویض مفصل را در چه سنی میتوان انجام داد.
این جراحی یکی از موفقیت آمیزترین اعمال جراحی در انسان است. این درمان میتواند بیمار را از درد جانکاهی که مدت ها وی را از داشتن یک زندگی مولد و شاد بازداشته است برهاند.
نخستین جراحی مدرن تعویض مفصل لگن را سر جان چارنلی در سال 1962 در انگلستان انجام داد. تفکر انجام جراحی تعویض مفصل در سن بالا از همان سال های دور میابد و علت عمده آن عمر نسبتا کم مفاصل مصنوعی قدیمی بود.
در ابتدا مفاصل مصنوعی که استفاده میشد عمر مفید زیادی نداشته و بعد از چند سال نیاز به تعویض داشتند.
بعد از چند سال از انجام جراحی ممکن بود مفصل مصنوعی لق شده یا دچار سایش شود و نیاز میشد تا جراحی مجددی برای تعویض مجدد مفصل انجام شود.
ولی بتدریج و در طول دهه های گذشته پیشرفت های تکنیکی زیادی هم در زمینه طراحی و ساخت مفاصل مصنوعی و هم تکنیک های جراحی بوجود آمد.
بتدریج عوارض اعمال جراحی تعویض مفصل کمتر شده و عمر مفید مفاصل مصنوعی افزایش پیدا کرد و این روند همچنان به طرف بهتر شدن ادامه دارد.
چرا قبلا تعویض مفصل لگن را فقط در سن بالا انجام میدادند
در سالهایی که عمل جراحی تعویض مفصل هنوز در دوران طفولیت خود بسر میبرد جراحان معمولا در انتخاب بیماران برای عمل جراحی احتیاط کرده و هر کسی را عمل نمیکردند. بیماران معمولا از افرادی با سن بالا انتخاب میشدند. علت این انتخاب چند چیز بود
- شدت ساییدگی و تخریب مفصل در افراد مسن به مراتب بیشتر بود و آنها نیاز بیشتری به جراحی داشتند
- سطح فعالیت های بدنی افراد مسن کم بود و در نتیجه بعد از جراحی فشار کمتری به مفصل مصنوعی وارد کرده و در نتیجه احتمال آسیب به مفصل مصنوعی کمتر میشد
- اعداد سالهای باقیمانده از عمر یک فرد مسن زیاد نیست و در نتیجه بسیاری از افراد قبل از اینکه مفصل مصنوعی آنها دچار مشکل شود از دنیا میرفتند
به همین خاطر پزشکان معمولا به کسانی که در سن جوانی و حتی میانسالی دچار ساییدگی مفصل ران میشدند توصیه میکردند تا درد ناشی از ساییدگی را تحمل کرده و از دارو استفاده کنند تا وقتی سن آنها بالاتر رفت عمل جراحی را انجام دهند. در این فلسفه و طرز فکر امروزه تا حدود زیادی تجدید نظر شده است.
همانطور که گفته شد در سال های اخیر پیشرفت های تکنیکی زیادی در زمینه طراحی و ساخت مفاصل مصنوعی و در تکنیک های جراحی بوجود آمده است.
این پیشرفت های موجب شده تا بتدریج عوارض اعمال جراحی کمتر شده و عمر مفاصل مصنوعی افزایش پیدا کند.
به همین خاطر امروزه اعمال جراحی تعویض مفصل را حتی در جوان های با سن 16 تا 18 ساله هم انجام میدهند.
کمترین سن مناسب تعویض مفصل لگن سنی است که رشد استخوانی تمام شده است که معمولا حدود 16 تا 18 سال است.
سن ابتلا به بیماری هایی که مفصل ران را زودتر خراب میکنند
بعضی از بیماری هایی که مفصل ران را از بین میبرند بیشتر در سنین جوانی دیده میشوند. سیاه شدن سر استخوان ران یا نکروز، از علل عمده خرابی زودرس مفصل ران در جوانان است و بیشتر در سنین 18 تا 30 سال دیده میشود.
دیسپلازی مفصل ران یا دررفتگی مادرزادی لگن هم میتواند مفصل را در سنین پایین خراب کند. بسیاری از این بیماران در سنین 25 تا 50 سال متوجه میشوند مشکل مادرزادی داشته اند.
روماتیسم و شکستگی های مفصل ران هم بیشتر در سنین 30 تا 60 سال دیده میشوند.
برای بیمارانی که در سنین جوانی به هر یک از این علل نیاز به تعویض مفصل پیدا میکنند نکات و ملاحظات خاصی وجود دارد که در مقاله ای جداگانه به آنها پرداخته ام.
تاخیر در انجام جراحی چه مشکلاتی را به همراه دارد
وقتی مفصل ران دچار ساییدگی و تخریب شده و درد این مفصل موجب شد تا بیمار نتواند زندگی فعال و شادابی داشته باشد میتوان عمل جراحی تعویض مفصل را انجام داد.
منتظر ماندن برای اینکه عمل جراحی در سن بالاتری انجام شود میتواند مشکلاتی را برای بیمار بوجود آورد.
ساییدگی و آرتروز بیماری پیشرونده ای است. متوقف نمیشود و بتدریج موجب میشود تا استخوان های بیمار بیشتر خراب شده و از بین بروند.
هر چه استخوان های بیشتری در ناحیه مفصل ران از بین میروند انجام عمل جراحی تعویض مفصل مشکل تر شده و احتمال موفقیت جراحی هم کمتر میشود.
برای اتصال مفصل مصنوعی به لگن باید استخوان به اندازه کافی در حفره استابولوم و بالای استخوان ران وجود داشته باشد.
وقتی به علت طولانی شدن بیماری این استخوان ها از بین میروند مشکلات بیشتر میشود و کارگذاری مفصل مصنوعی در استخوانی که بشدت آسیب دیده و خراب شده است ممکن است لزوما نتایج عالی را بدنبال نداشته باشد.
تاخیر در عمل جراحی موجب بالاتر رفتن سن بیمار میشود و در سنین بالاتر تحمل بدن برای یک عمل جراحی سنگین کمتر میشود. بیماری های داخلی بیشتر میشوند و احتمال برور عوارض در سن بالاتر بیشتر میشود.
آیا سن بالا مانع جراحی تعویض مفصل لگن است
مهمترین نگرانی افراد مسن این است که آیا بدنشان میتواند این جراحی را تحمل کند. پاسخ این سوال بیشتر از سن تقویمی به سن فیزیولوژیک بیمار بستگی دارد، یعنی به وضعیت واقعی قلب و ریه و کارکرد کبد و کلیه و دیگر اندام های حیاتی.
پیش از جراحی، پزشک بررسی دقیقی از وضعیت سلامت عمومی بیمار انجام میدهد و تنها در صورتی که مطمئن شود بدن بیمار میتواند جراحی را تحمل کند آن را انجام میدهد. بسیاری از افراد مسن با وضعیت جسمی سالم میتوانند این جراحی را به راحتی تحمل کنند، در حالی که بعضی افراد جوان تر به علت بیماری های زمینه ای ممکن است ریسک بالاتری داشته باشند.
از طرف دیگر چون سطح فعالیت بدنی افراد مسن معمولا کمتر است، فشار کمتری هم به مفصل مصنوعی وارد میشود و همین میتواند به عمر بیشتر پروتز در این افراد کمک کند. جزئیات بیشتر درباره‌ی جراحی تعویض مفصل در سنین بالا در مقاله ای جداگانه آمده است.
پس چه باید کرد. بالاخره بهترین سن مناسب برای تعویض مفصل لگن چیست
همانطور که گفتیم اکثر کسانی که تصمیم به عقب انداختن جراحی تعویض مفصل میکنند نگرانی از عمر مفصل مصنوعی دارند. آنها نگرانند که شاید بعد از چند سال مفصل مصنوعی آنها خراب شود و مشکلات دوباره برگردند.
خوشبختانه امروزه مفاصل مصنوعی بهتری در دسترس هست که عمر بهتری دارند. البته این مفاصل مصنوعی برای اینکه بتوانند کارایی مورد انتظار را داشته باشند باید به توسط جراح متبحری بکاربرده شوند.
بهترین اتومبیل مسابقه ای در دست یک راننده نه چندان ماهر تنها یک وسیله کشنده است و هنرش این میشود که هم خود و هم سرنشین خود را زودتر از بین ببرد.
بهترین سن مناسب برای تعویض مفصل لگن همان سنی است که بیمار با مشورت با پزشک خود تصمیم میگیرد درد غیر قابل کنترل مفصل ران خود را با کمک یک مفصل مصنوعی مهار کند.
طبق مطالعه‌ای در نشریه‌ی Lancet (2026) روی بیش از 1.9 میلیون پروتز لگن از 8 ثبت ملی، پروتزهای مدرن در 93.6 درصد موارد بعد از 20 سال هنوز سالم و کارآمدند، در برابر 78.8 درصد در پروتزهای قدیمی‌تر. توضیح کامل در مقاله‌ی طول عمر پروتز مفصل لگن آمده است.
ولی سن در خطر جراحی مجدد اثر دارد. در یک مطالعه روی 63158 بیمار تعویض مفصل لگن، احتمال نیاز به جراحی مجدد در طول عمر برای بیماران بالای 70 سال حدود 5 درصد بود، در حالی که در مردانی که در اوایل دهه‌ی 50 عمل شده بودند به 35 درصد میرسید.
شاید بتوان گفت تاخیر در تصمیم گیری برای انجام جراحی تعویض مفصل ناشی از تفاوت در دیدگاه ها است. در اینجا با دو فلسفه مواجه میشویم.
یکی که میگوید چون مفصل مصنوعی عمر محدودی دارد صبر کنیم و درد را تحمل کنیم تا در سن بالاتری که باقیمانده عمر کمتری در انتظار ما است جراحی را انجام دهیم.
تفکر دیگر که میگوید سال های فعلی سال های مفید و قابل استفاده عمر است و باید از آن نهایت استفاده را کرد و شاید مناسب نباشد تا با تاخیر در جراحی سال های فعال حال را با سال های پیری معاوضه کنیم.
البته باید در تصمیم گیری برای انجام جراحی جانب اعتدال رعایت شود. به نظر میرسد پزشک جراح و بیمار هر دو باید در تصمیم اینکه بهترین زمان برای جراحی چه موقع است با هم همفکری کنند.
در غالب اوقات اطلاعات علمی پزشک از بدن بیمار همراه با اطلاعات بیمار از وضعیت روحی و اجتماعی خود میتواند بهترین تصمیم را رقم بزند.
معیارهای واقعی تصمیم‌گیری، فراتر از عدد سن
طبق آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا (AAOS)، تصمیم برای تعویض مفصل لگن نه بر اساس سن، بلکه بر اساس شدت درد و میزان اختلال در عملکرد روزانه گرفته میشود. معیارهای اصلی این تصمیم عبارت‌اند از:
- دردی که فعالیت‌های روزمره مثل راه رفتن یا خم شدن را محدود می‌کند
- دردی که حتی در حالت استراحت، روز یا شب، ادامه دارد
- سفتی مفصل که توانایی حرکت دادن یا بلند کردن پا را کم می‌کند
- نبود پاسخ کافی به دارو، فیزیوتراپی، یا وسایل کمکی راه رفتن
به‌طور مشخص، مشکل در کارهایی مثل بلند شدن از صندلی، پوشیدن جوراب و کفش، یا نشستن طولانی‌مدت، همان نشانه‌های عملکردی‌اند که پزشک برای تصمیم‌گیری در نظر میگیرد، نه سن شناسنامه‌ای بیمار.
تجربه‌ی بیماران دکتر منصوری از این عمل را در صفحه‌ی نظر بیماران تعویض مفصل لگن با فیلم ببینید.
سوالات متداول
منابع علمی این مقاله
- Cementless Short-Stem Total Hip Arthroplasty in Patients Aged 75 Years and Older – PMC
- Etiology, Outcomes, and Complications of Total Hip Arthroplasty in Younger Patients: A Nationwide Big Data Analysis – PMC
- Influence of age on the outcome of rehabilitation after total hip replacement – PubMed
- Dr. John H. Charnley: An Architect and Pioneer of the Modern Era of Hip Replacement Surgery – PMC
- Total Hip Replacement – OrthoInfo, AAOS
- Survivorship of modern total hip replacement to 30 years: systematic review, meta-analysis, and extrapolation of global joint registry data – The Lancet
- The effect of patient age at intervention on risk of implant revision after total replacement of the hip or knee: a population-based cohort study – The Lancet
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، فوق تخصص جراحی لگن و مفصل ران
مطالب این مقاله صرفا جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه‌ی پزشک معالج نیست.
دیدگاه‌ها