خشکی مفصل لگن یعنی کم شدن دامنه حرکتی طبیعی این مفصل، به نحوی که ران دیگر نمیتواند به راحتی در جهات مختلف حرکت کند. این مشکل میتواند فعالیت های ساده روزمره مثل راه رفتن، نشستن روی زمین یا پوشیدن جوراب را سخت کند.
علت آن میتواند تغییر شکل سطوح مفصلی، خرابی غضروف، ایجاد استخوان اضافه در مفصل، یا سفت شدن کپسول و رباط های اطراف آن باشد. آرتروز، شکستگی های قدیمی مفصل ران، دررفتگی مادرزادی، سیاه شدگی سر استخوان ران و بیماری های روماتیسمی مثل اسپوندیلیت انکیلوزان از شایع ترین زمینه های این مشکل هستند.
درد مفصل هم به تنهایی میتواند خشکی را بدتر کند، چون بیمار از ترس درد مفصل را کمتر حرکت میدهد و همین کم حرکتی، انعطاف کپسول مفصلی را بیشتر از بین میبرد. تشخیص با معاینه بالینی و بررسی دقیق دامنه حرکتی مفصل انجام میشود.
درمان به علت زمینه ای بستگی دارد. فیزیوتراپی و تمرینات کششی هدفمند در مراحل اولیه و متوسط معمولا کمک کننده اند، و در مواردی که مفصل به شدت خراب شده باشد، جراحی تعویض مفصل ران میتواند دامنه حرکتی را دوباره بهبود دهد.
منظور از خشکی مفصل لگن و محدودیت حرکت لگن کم شدن دامنه حرکتی مفصل ران در ناحیه لگن است به نحوی که نتوانیم به راحتی ران خود را در جهات مختلف حرکت دهیم.
این مشکل میتواند در فعالیت های روزمره مانند راه رفتن و نشستن ایجاد مشکل کند. خشکی مفصل لگن معمولا همراه با مشکلات دیگری مانند احساس درد در لگن و بد راه رفتن است.
در این مقاله در مورد علل ایجاد کننده این مشکل و راه های کنترل کردن آن مطالبی را یاد میگیریم.
برای دانستن علل خشکی مفصل باید قدری با آناتومی آن آشنا بود.
آناتومی مختصر مفصل ران
مفصل ران محلی است که ران به لگن متصل میشود. در مرکز آن استخوان هایی قرار گرفته و در اطراف آن بافت های دیگری وجود دارد. استخوان های اصلی تشکیل دهنده مفصل ران یکی سر استخوان ران است که در واقع نامی است که به بالاترین قسمت استخوان ران گذاشته اند و دیگری حفره استابولوم است.
حفره استابولوم یک فرورفتگی به شکل کاسه است که در استخوان لگن است و سر استخوان ران درون آن قرار میگیرد. حرکت سر استخوان ران که به شکل کره گردی است درون کاسه استابولوم که به شکل کاسه است موجب حرکت ران نسبت به تنه میشود.
در اطراف این دو استخوان یک پرده بافتی کلفت و محکم به نام کپسول مفصلی قرار گرفته که دور تا دور آنها را گرفته و اجازه نمیدهد از هم دور شوند. اطراف این کپسول مفصل را هم نوارهای بافتی قوی به نام لیگامان پوشانده اند و بعد عضلات قوی هم در اطراف این لیگامان ها قرار گرفته اند.
کپسول مفصلی و لیگامان ها و عضلات به پایداری مفصل کمک میکنند و عضلات موجب حرکت مفصل میشوند.
مکانیسم خشکی مفصل لگن چیست
حرکت مفصل ران با مکانیسم های متفاوتی میتواند دچار اختلال شود. شایعترین آنها تغییر شکل سطوح مفصلی است.
اگر شکل کروی سر استخوان ران تغییر کند و با شکل نیم دایره ای حفره استابولوم تغییر کند و یا هر تغییری به نحوی در یکی از این دو استخوان ایجاد شود به نحوی که همخوانی که در کنار هم دارند از بین برود حرکت نرم و بدون اصطکاک آنها دچار اختلال شده و مفصل دیگر نمیتواند راحت حرکت کند و خشکی مفصل لگن ایجاد میشود.
یکی از شایعترین دلایل این نوع تغییر شکل، سندروم گیر افتادگی مفصل ران است. طبق یک مطالعه در مجله Sensors بیماران مبتلا به این سندروم کاهش قابل توجهی در خم شدن و چرخش داخلی مفصل ران نسبت به افراد سالم نشان میدهند.
علت دیگر بروز خشکی مفصل لگن و محدودیت حرکتی در آن خراب شدن غضروف مفصلی است. غضروف لایه نرمی است که روی استخوان ها در سطح مفصلی کشیده شده و سطح را صیقلی و لغزنده میکند. غضروف که خراب شود اصطکاک بین سطوح مفصلی بیشتر شده و محدودیت حرکتی و خشکی مفصل لگن بوجود میاید.
علت دیگر ایجاد خشکی مفصل لگن ایجاد استخوان های اضافه در مفصل است. این استخوان ها معمولا در لبه سطوح مفصلی بوجود میایند ولی بعضی تومورهای استخوانی میتوانند موجب بروز تکه های استخوان اضافه درون مفصل شوند. این استخوان های اضافه حرکت مفصل ران را مختل کرده و موجب گیر در حرکت آن میشوند.
کم شدن انعطاف پذیری کپسول مفصلی یا لیگامان های اطراف مفصل ران هم میتواند موجب محدودیت حرکتی مفصل لگن شود. برای اینکه مفصل ران بتواند راحت حرکت کند کپسول مفصل و لیگامان های اطراف آن باید کاملا منعطف باشند.
اگر این دو بافت سفت و خشک شوند مفصل نمیتواند به راحتی حرکت کند. بعضی بیماری ها میتوانند این بافت ها را خشک کنند که نتیجه آن خشکی و محدودیت حرکتی مفصل لگن است.
طبق یک مطالعه کاداوریک در مجله Knee Surgery, Sports Traumatology, Arthroscopy کشش کپسول مفصل ران بسته به وضعیت مفصل و جهت نیروی چرخشی اعمال شده در هر رباط آن متفاوت است و همین موضوع در طراحی برنامه های کششی برای بهبود دامنه حرکتی اهمیت دارد.
خراب شدن عضلات اطراف مفصل و ایجاد استخوان اضافه در این عضلات هم از عللی است که میتواند موجب خشکی مفصل لگن شود.
از دیگر علل محدودیت حرکت مفصل لگن درد مفصل است. وقتی حرکت مفصل دردناک باشد بیمار از بیم درد آن را کمتر حرکت میدهد و در نتیجه حرکات مفصل کم میشود.
پس گرچه ممکن است خود مفصل مشکل آناتومیک نداشته باشد ولی هر عاملی همینکه درد مفصل ایجاد کند کافی است که موجب شود حرکات مفصل کم شود.
چه بیماری هایی موجب خشکی مفصل لگن میشوند
بیماری های زیادی این مشکل را ایجاد میکنند. شایعترین آنها سائیدگی در محل مفصل ران است. این بیماری موجب خراب شدن غضروف مفصلی میشود و بعد از مدتی شکل استخوان های مفصل را هم خراب میکند.
به مرور زمان استخوان های اضافه به نام استئوفیت در اطراف لبه مفصل ایجاد میشود. این عوامل موجب محدودیت حرکت مفصل میشوند.
شکستگی های ایجاد شده در مفصل ران و شکستگی های حفره استابولوم هم میتوانند موجب شوند که شکل مفصل ران تغییر کند و در نتیجه موجب محدودیت حرکت مفصل شوند. این شکستگی ها بتدریج موجب بروز آرتروز لگن و ساییدگی مفصل ران هم میشوند.
دررفتگی مادرزادی در محل مفصل ران در ابتدا موجب شلی مفصل میشود ولی در مراحل پیشرفته بیماری، آرتروز لگن و ساییدگی مفصل ران هم ایجاد میشود که نتیجه آن بروز خشکی مفصل لگن است.
سیاه شدگی سر استخوان ران در ابتدا به علت دردی که ایجاد میکند موجب میشود بیمار مفصل را کمتر حرکت دهد و در واقع کمی حرکت مفصل به این علت است ولی به تدریج که غضروف و سطح مفصلی دچار خرابی میشود این عوامل هم اضافه میشوند و محدودیت حرکتی مفصل لگن را تشدید میکنند.
روماتیسم ها مانند روماتیسم مفصلی و یا اسپوندیلیت انکیلوزان میتوانند با آسیب به غضروف مفصلی و یا با تخریب استخوان موجب محدودیت حرکت مفصل لگن شوند. این بیماری های کپسول مفصلی اطراف مفصل را هم خشک میکنند.
طبق یک مطالعه در مجله Journal of Rheumatology حدود 38 درصد از بیماران اسپوندیلیت انکیلوزان درگیری مفصل ران هم دارند و این درگیری میتواند مستقل از پیشرفت بیماری در ستون مهره به تدریج بدتر شود.
در تمام بیماری هایی که گفتیم بیمار به علت دردی که حس میکند مفصل ران را کم حرکت میدهد. این کم حرکت دادن مفصل موجب میشود بتدریج کپسول مفصلی و لیگامان های اطراف مفصلی قابلیت انعطاف خود را از دست داده و در یک روند با بازخورد مثبت خشکی و محدودیت حرکتی مفصل مرتبا بیشتر شود.
تشخیص محدودیت حرکتی لگن چیست
پزشک ارتوپد مفصل ران را معاینه میکند. معمولا چرخش ران و بخصوص چرخش داخلی ران از اولین حرکاتی است که دچار محدودیت میشود. خم کردن یا فلکشن مفصل ران هم وقتی بیماری پیشرفت کرده است محدود میشود.
همان طور که در مطالعه مجله Sensors هم دیده شد، محدودیت چرخش داخلی اغلب زودتر از محدودیت خم شدن مفصل ظاهر میشود، به همین علت این حرکت در معاینه اولویت دارد.
خشکی مفصل لگن موجب میشود بیمار نتواند به راحتی روی زمین بصورت دوزانو یا چهارزانو بنشیند. گاهی اوقات ممکن است در نشستن روی صندلی اختلال ایجاد کند.
وقتی شدید است میتواند موجب لنگش و بد راه رفتن و موجب کوتاه شدن پا شود و در حالت شدید حتی در ظاهر فرد هم مشخص است و میتوان با نگاه کردن به لگن یا ران بیمار متوجه تغییر شکل مفصل ناشی از محدودیت حرکتی آن شد.
درمان خشکی مفصل لگن چیست
درمان این مشکل در واقع درمان بیماری است که آن را ایجاد کرده است. خشکی مفصلی یک علامت است. پزشک ها معمولا علامت ها را درمان نمیکنند مگر اینکه نتوانند بیماری اصلی را درمان کنند و به ناچار فقط به کنترل علائم بسنده کنند.
درمان‌های غیرجراحی و فیزیوتراپی
در مراحل اولیه و متوسط، پیش از رسیدن به جراحی، فیزیوتراپی و برنامه کششی هدفمند میتواند دامنه حرکتی مفصل ران را بهتر کند و پیشرفت خشکی را کند کند.
طبق یک بررسی مطالعات پیشین در مجله Journal of Sport Rehabilitation تکنیک های موبیلیزاسیون دستی مفصل ران با شواهد نسبتا قابل قبولی میتوانند دامنه حرکتی و عملکرد بیمار را بهتر کنند.
غالب بیماری هایی که در بالا ذکر کردم وقتی به مرحله خشکی و محدودیت حرکتی مفصل میرسند غالبا با درد شدید مفصل و خرابی مفصل همراه هستند. در این مرحله معمولا درمان انتخابی جراحی تعویض مفصل در ناحیه لگن است. در این جراحی مفصل ران خراب شده از بدن بیمار خارج شده و بجای آن یک مفصل مصنوعی جایگزین میشود.
اگر این جراحی به درستی انجام شود میتواند خشکی مفصلی را در بسیاری از موارد تا حدود زیادی از بین ببرد و دامنه حرکتی مفصل را بهتر کند.
یک بررسی مطالعات پیشین که در مجله Postgraduate Medical Journal روی نزدیک به 77 هزار بیمار انجام شد، نشان داد برنامه های نوین بازتوانی بعد از تعویض مفصل میتوانند بهبود دامنه حرکتی را به طور محسوسی بیشتر کنند.
گاهی خشکی مفصل بعد از خود جراحی تعویض مفصل هم باقی میماند یا تازه ایجاد میشود. علت و راه درمان این نوع خشکی را در خشکی مفصل بعد از تعویض مفصل لگن توضیح داده ام.
سوالات متداول
منابع:
- Hip capsular strain varies between ligaments dependent on both hip position- and applied rotational force – Knee Surgery, Sports Traumatology, Arthroscopy
- Hip Active Range of Motion in Patients with Femoroacetabular Impingement Syndrome – Sensors
- Prevalence and Radiographic Progression of Hip Involvement in Patients With Ankylosing Spondylitis Treated With Tumor Necrosis Factor Inhibitors – Journal of Rheumatology
- The Effects of Hip Mobilizations on Patient Outcomes: A Critically Appraised Topic – Journal of Sport Rehabilitation
- Enhanced recovery after surgery in patients after hip and knee arthroplasty: a systematic review and meta-analysis – Postgraduate Medical Journal
- Cartilage – Cleveland Clinic
- Orthopedic Surgeon – Cleveland Clinic
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، فوق تخصص جراحی لگن و مفصل ران
مطالب این مقاله صرفا جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه‌ی پزشک معالج نیست.
دیدگاه‌ها