ایمپینجمنت لگن یا گیر افتادگی مفصل ران چیست

گیر کردن مفصل ران یا ایمپینجمنت مفصل ران Femoroacetabular impingement)  FAI) بیماری است که در آن حرکت سر استخوان ران در داخل حفره استابولوم به راحتی انجام نشده و همراه با گیر است.

این گیر کردن سر استخوان ران و استابولوم به علت تغییر در شکل یکی از این دو استخوان صورت میگیرد و موجب آسیب به مفصل ران میشود.

ایمپینجمنت یا گیر کردن مفصل ران چیست
نوشته‌ی دکتر مهرداد منصوری، فوق تخصص جراحی لگن و مفصل رانآخرین بازبینی: 23 مهر 1405

آناتومی کاربردی مفصل ران

مفصل ران از کنار هم قرار گرفتن سر استخوان ران و حفره استابولوم تشکیل شده است. سر استخوان ران بالاترین قسمت استخوان ران بوده و به شکل کروی است. حفره استابولوم قسمتی از لگن بوده و به شکل یک کاسه است.

در مفصل ران سر استخوان ران در درون حفره استابولوم قرار گرفته است و در داخل آن آزادانه حرکت میکند. سطح داخلی استابولوم و سطح رویی سر استخوان ران از غضروف مفصلی پوشیده شده است.

این لایه غضروفی موجب لیز شدن و صاف و صیقلی شدن سطوح تماس شده و موجب حرکت بهتر سر استخوان ران در درون حفره استابولوم میشود.

مفصل ران

دور تا دور لبه حفره استابولوم یک بافت محکم ولی قابل انعطاف وجود داشته که به آن لابروم میگویند.

بافت تشکیل دهنده لابروم مخلوطی از بافت تشکیل دهنده زردپی و بافت تشکیل دهنده غضروف است و به همین علت به آن fibrocartilage هم میگویند. لابروم موجب میشود سر استخوان ران بهتر پوشش داده شده و درنتیجه پایداری مفصل ران افزایش پیدا میکند.

آسیب به همین بافت شایع‌ترین پیامد ایمپینجمنت است و منبع آموزشی انجمن جراحان ارتوپدی امریکا در توضیح این بیماری پارگی لابروم و ساییدگی غضروف را دو آسیب اصلی ناشی از گیر کردن مکرر مفصل معرفی می‌کند.

مفصل ران کجاست

مفصل ران در عمق ناحیه‌ی کشاله ران قرار دارد، یعنی جایی که ران به تنه وصل می‌شود. برخلاف تصور رایج، این مفصل در کنار خارجی لگن و زیر برجستگی استخوانی قابل لمس در پهلو نیست. آن برجستگی، تروکانتر بزرگ است و خود مفصل چند سانتی‌متر داخل‌تر و جلوتر از آن، در عمق کشاله ران قرار گرفته است.

همین موضوع توضیح می‌دهد که چرا درد بیماری‌های مفصل ران معمولا در کشاله ران و گاهی در جلوی ران احساس می‌شود و نه در پهلو. به همین دلیل بیمار مبتلا به ایمپینجمنت معمولا با شکایت درد کشاله ران مراجعه می‌کند نه درد پهلوی لگن.

مکانیسم ایجاد گیر کردن مفصل ران یا ایمپینجمنت

ایمپینجمنت یعنی چه

کلمه‌ی ایمپینجمنت (impingement) در انگلیسی به معنی برخورد یا گیر کردن است. در پزشکی به حالتی گفته می‌شود که دو ساختار بدن در حین حرکت به هم برخورد کنند و یکی دیگری را تحت فشار بگذارد. به همین علت این اصطلاح فقط مخصوص لگن نیست و در شانه هم به کار می‌رود.

نام کامل این بیماری در لگن فمورواستابولار ایمپینجمنت است، یعنی گیر کردن استخوان ران یا فمور به حفره استابولوم. در متون فارسی به آن گیر افتادگی مفصل ران، سندرم گیر کردن مفصل ران یا ایمپینجمنت لگن هم می‌گویند.

در ایمپینجمنت مفصل ران (Femoroacetabular impingement یا FAI) قسمتی از سر استخوان ران و یا قسمتی از لبه حفره استابولوم برجسته تر از معمول شده و موجب میشود در انتهای دامنه حرکت مفصل، این برجستگی به استخوان طرف دیگر مفصل گیر کرده و موجب بد حرکت کردن مفصل شود.

دو نوع گیر یا ایمپینجمنت مفصل ران وجود دارد که به آنها نوع بادامکی cam و نوع انبرکی Pincer میگویند.

نوع بادامکی یا Cam

در این نوع از ایمپینجمنت، سر استخوان ران از یک حالت گرد و مدور خارج شده و بشکل تخم مرغ ( که به شکل بادامک موتور های مکانیکی است) نزدیک میشود.

این تغییر شکل به علت ایجاد یک برجستگی غیر معمول در قسمت بالای سر استخوان ران ایجاد شده و در حرکت مفصل، بر روی لابروم و غضروف استابولوم فشار زیادی وارد میکند. گیرکردن لابروم بین این برجستگی سر و لبه استابولوم موجب پارگی آن میشود.

همچنین فشار نامتقارن سر استخوان ران به حفره استابولوم موجب سایش زودرس آن و بروز آرتروز میشود.

نوع پینسر Pincer

در این نوع از ایمپینجمنت، در لبه استابولوم استخوان اضافه تشکیل میشود که موجب میشود لابروم بین این برجستگی و سر استخوان ران گیر کرده و آسیب ببیند.

در واقع در این نوع از گیر، لبه استابولوم مانند دو سر یک انبرک یا گاز انبر (پینسر) سر و گردن استخوان ران را تحت فشار قرار میدهند.

گاهی اوقات ترکیبی از هر دو این حالات ایجاد میشود. یک مطالعه که شیوع سه نوع بادامکی، پینسر و ترکیبی را بین ورزشکاران، افراد بی‌علامت و بیماران علامت‌دار مقایسه کرد بر پایه‌ی 60 مطالعه نشان داد نوع ترکیبی در ورزشکاران شایع‌تر از افراد بی‌علامت است و نوع بادامکی در بیماران علامت‌دار شایع‌تر از افراد بی‌علامت.

بتدریج بر اثر اعمال نیروهای نامتقارن به مفصل ران، غضروف این مفصل دچار سایش شده و لابروم آسیب میبیند و روند تخریب مفصل شروع میشود.

انواع ایمپینجمنت یا گیر کردن مفصل ران در لگن

در تصویر بالایی مفصل ران طبیعی دیده میشود در تصویر پایین گیر پینسر یا انبرکی به علت استخوان اضافه در لبه جلویی استابولوم دیده میشود که با چرخش داخلی استخوان ران به گردن استخوان ران گیر میکند در تصویر بالایی گیر کَم یا بادامکی به علت برجسته بودن جلو و بالای سر استخوان ران دیده میشود که با چرخش داخلی استخوان ران به لبه جلویی استابولوم گیر میکند.

علت ایجاد ایمپینجمنت مفصل ران چیست

برجستگی استخوانی که موجب گیر کردن مفصل ران می‌شود معمولا یک بیماری اکتسابی در بزرگسالی نیست، بلکه در دوره‌ی رشد اسکلتی و پیش از بسته شدن صفحه‌ی رشد بالای استخوان ران شکل می‌گیرد. به همین علت این بیماری بیشتر در نوجوانان ورزشکار و جوانان فعال دیده می‌شود تا در افراد مسن.

یک مطالعه‌ روی فوتبالیست‌های نوجوان که شکل‌گیری تدریجی برجستگی بادامکی را بررسی کرد نشان داد در پسرانی که در شروع مطالعه 12 تا 13 سال داشتند، شیوع پهن شدن محل اتصال سر و گردن استخوان ران از 13.6 درصد به 50.0 درصد رسید و در تمام لگن‌هایی که صفحه‌ی رشد باز داشتند شیوع برجستگی آشکار از 2.1 درصد به 17.7 درصد افزایش یافت.
پس از بسته شدن صفحه‌ی رشد، هیچ افزایش مهمی در شیوع یا شدت این تغییر شکل دیده نشد. یعنی پنجره‌ی شکل‌گیری این برجستگی محدود به همان چند سال رشد است.

عوامل دیگری هم می‌توانند شکل طبیعی سر یا حفره را بر هم بزنند و همان مکانیسم گیر کردن را ایجاد کنند. لغزش اپی‌فیز سر استخوان ران در نوجوانی، نکروز آواسکولار سر استخوان ران، بدجوش خوردن شکستگی‌های ناحیه‌ی گردن ران، و برخی تغییر شکل‌های مادرزادی مفصل ران از این دسته‌اند. در این موارد ایمپینجمنت پیامد یک بیماری زمینه‌ای است و درمان باید بیماری اصلی را هم در نظر بگیرد.

نکته‌ی مهم درباره‌ی پیامد این تغییر شکل این است که برجستگی بادامکی یک عامل خطر شناخته‌شده برای آرتروز مفصل ران است.

یک مطالعه که 1002 بیمار را تا 5 سال بررسی کرد نشان داد زاویه‌ی آلفای بیشتر از 60 درجه احتمال رسیدن به آرتروز مرحله‌ی انتهایی را 3.67 برابر و زاویه‌ی آلفای بیشتر از 83 درجه آن را 9.66 برابر می‌کند. ترکیب برجستگی شدید با محدودیت چرخش داخلی مفصل، در 52.6 درصد موارد به آرتروز منتهی میشد.

علائم و تشخیص بیماری ایمپینجمنت مفصل ران

اغلب بیماران مبتلا به ایمپینجمنت یا گیر مفصل ران درد ناحیه کشاله ران دارند. درد در حرکاتی مانند چرخش بالا تنه و یا نشستن به حالت چمباتمه شدیدتر میشود.

تشخیص این بیماری بر پایه خصوصیات درد بیمار، معاینه بالینی پزشک و بررسی های تصویربرداری است.

رادیوگرافی ساده تغییر شکل استخوانی در مفصل ران را نشان میدهد و ام آر آی میتواند آسیب به غضروف مفصلی و لابروم را مشخص کند. در همین رادیوگرافی، زاویه‌ی مرکز به لبه‌ی خارجی هم اندازه‌گیری می‌شود، چون بیماری دیگری به نام دیسپلازی مفصل ران می‌تواند علائم مشابهی بدهد ولی درمانش متفاوت است.

در این بیماران تزریق مواد بیحس کننده موضعی به توسط پزشک به درون مفصل ران میتواند موقتا درد بیمار را از بین ببرد که از این اقدام میتوان به عنوان یک تست تشخیصی استفاده کرد.

قفل شدن و گیر کردن مفصل لگن

بعضی بیماران علاوه بر درد، احساس گیر کردن، قفل شدن ناگهانی یا صدای تق در مفصل لگن را هم گزارش می‌کنند. این علائم معمولا نشانه‌ی پارگی لابروم است، چون تکه‌ی پاره‌شده‌ی لابروم در حین حرکت بین سر استخوان ران و لبه‌ی استابولوم گیر می‌کند.

قفل شدن لگن علت‌های دیگری هم دارد، مانند جسم آزاد داخل مفصل یا آرتروز پیشرفته. صدای تق بدون درد هم اغلب از پرش تاندون روی استخوان است و به‌تنهایی بیماری مفصل حساب نمی‌شود.

آیا هر برجستگی استخوانی در تصویربرداری به معنی بیماری است

یکی از مهم‌ترین نکات در تشخیص این بیماری آن است که دیدن تغییر شکل استخوانی در عکس یا ام آر آی، به‌تنهایی تشخیص بیماری نیست. شکل استخوان یک چیز است و بیماری چیز دیگری.

یک مطالعه که یافته‌های تصویربرداری را در 2114 لگن بدون علامت بررسی کرد نشان داد 37 درصد افراد کاملا بی‌علامت، تغییر شکل بادامکی داشتند. این رقم در ورزشکاران 54.8 درصد و در جمعیت عمومی 23.1 درصد بود.
شیوع تغییر شکل پینسر در همین افراد بی‌علامت 67 درصد گزارش شد و در 68.1 درصد لگن‌های بی‌علامت، ام آر آی نوعی آسیب لابروم را نشان داد. میانگین زاویه‌ی آلفا در این لگن‌های سالم 54.1 درجه و میانگین زاویه‌ی مرکز به لبه‌ی خارجی 31.2 درجه بود.

همان مطالعه‌ای که سه گروه بیماران علامت‌دار، ورزشکاران و افراد بی‌علامت را مقایسه کرد نشان داد میانگین زاویه‌ی آلفا در گروه علامت‌دار به‌طور مهمی بالاتر از دو گروه دیگر است، اما صرف وجود یافته‌ی تصویربرداری بین گروه‌ها مشترک است.

به همین دلیل بیانیه‌ی اجماع بین‌المللی وارویک درباره‌ی سندرم ایمپینجمنت مفصل ران تصریح می‌کند که تشخیص فقط وقتی گذاشته می‌شود که هر سه پایه با هم وجود داشته باشند: علائم متناسب بیمار، نشانه‌های مثبت در معاینه‌ی بالینی، و یافته‌ی تصویربرداری. عمل کردن روی یک عکس تنها، بدون علامت و معاینه، توجیه ندارد.

درمان ایمپینجمنت و گیر کردن مفصل ران

درد این بیماران ممکن است با کاهش در شدت و مدت فعالیت های ورزشی کم شده و یا از بین برود. از داروهای ضد التهاب هم برای کاهش درد استفاده میکنند.

در صورتیکه درد لگن بیمار با اقدامات ذکر شده کاهش نیافته و یا آثار آسیب غضروف یا لابروم وجود داشته باشد ممکن است نیاز به اقدام جراحی وجود داشته باشد.

در جراحی این بیماران برجستگی استخوانی در سر استخوان ران و یا لبه استابولوم تراشیده شده و پارگی لابروم در صورت وجود ترمیم میشود.

عمل جراحی در اغلب این بیماران درد مفصل ران را از بین برده و از پیشرفت آسیب مفصل ران و بروز آرتروز و ساییدگی در ناحیه مفصل ران پیشگیری میکند.

اندازه‌ی این برتری نسبت به درمان غیرجراحی در سه مطالعه بزرگ سنجیده شده است. یک مطالعه در بریتانیا که 348 بیمار را بررسی کرد نشان داد 12 ماه بعد، میانگین بهبودی در گروه آرتروسکوپی از 39.2 به 58.8 و در گروه درمان غیرجراحی از 35.6 به 49.7 رسید، یعنی اختلاف 6.8 نمره‌ای به سود جراحی که کمی بالاتر از حداقل اختلاف بامعنای بالینی 6.1 بود.

یک بررسی دیگر روی 222 بیمار هم بعد از 8 ماه، نمره‌ی عملکرد روزمره را در گروه جراحی 10.0 نمره بالاتر گزارش کرد. در مقابل، یک مطالعه استرالیایی که به‌جای بررسی عملکرد بیمار، متابولیسم غضروف مفصل را با ام آر آی ویژه سنجید در 53 بیمار هیچ برتری مهمی برای جراحی پیدا نکرد.
جمع‌بندی این سه مطالعه آن است که جراحی درد و عملکرد را بیشتر بهبود می‌دهد، ولی هنوز ثابت نشده که غضروف مفصل را حفظ می‌کند.

درمان غیرجراحی ایمپینجمنت مفصل ران

خط اول درمان در بیشتر بیماران غیرجراحی است و بر سه پایه استوار می‌شود: اصلاح فعالیت‌هایی که مفصل را به انتهای دامنه‌ی حرکتی می‌برند، دارودرمانی برای کنترل درد، و یک برنامه‌ی تمرینی هدفمند زیر نظر فیزیوتراپیست.

هدف برنامه‌ی تمرینی، تقویت عضلات اطراف لگن و بهبود کنترل حرکتی تنه و لگن است تا فشار وارد بر لبه‌ی جلویی مفصل کم شود.

از آنجا که صدای تق‌تق و پرش تاندون در ناحیه‌ی لگن هم می‌تواند همراه ایمپینجمنت دیده شود و برنامه‌ی تمرینی هر دو مشکل را پوشش می‌دهد، تشخیص افتراقی آن با صدا دادن مفصل لگن در ارزیابی اولیه اهمیت دارد.

بازتوانی و بازگشت به فعالیت پس از جراحی

پس از تراشیدن برجستگی استخوانی و ترمیم لابروم، دوره‌ی بازتوانی بخشی جدایی‌ناپذیر درمان است و نتیجه‌ی نهایی به اندازه‌ی خود جراحی به آن وابسته است. راه رفتن با کمک عصا در هفته‌های اول، بازگرداندن تدریجی دامنه‌ی حرکتی، و سپس تقویت عضلات، مراحل معمول این دوره‌اند.

درباره‌ی بازگشت به ورزش، یک مطالعه که نرخ بازگشت ورزشکاران به میدان پس از جراحی این بیماری را بررسی کرد روی 18 مجموعه‌بیمار نشان داد به‌طور میانگین 87 درصد ورزشکاران به ورزش بازگشتند و 82 درصد به همان سطح پیش از شروع علائم رسیدند. همین مطالعه تاکید کرد وجود آرتروز منتشر مفصل ران در زمان جراحی می‌تواند مانع بازگشت به ورزش شود.

بهبود عملکرد بلافاصله پس از جراحی اتفاق نمی‌افتد. انتظار منطقی برای رسیدن به بهبود پایدار، در حد چند ماه است نه چند هفته.

سوالات متداول

منابع علمی این مقاله
  • A cam deformity is gradually acquired during skeletal maturation in adolescent and young male soccer players: a prospective study with minimum 2-year follow-up – The American Journal of Sports Medicine
  • Cam impingement causes osteoarthritis of the hip: a nationwide prospective cohort study (CHECK) – Annals of the Rheumatic Diseases
  • Prevalence of Femoroacetabular Impingement Imaging Findings in Asymptomatic Volunteers: A Systematic Review – Arthroscopy
  • Imaging prevalence of femoroacetabular impingement in symptomatic patients, athletes, and asymptomatic individuals: A systematic review – European Journal of Radiology
  • The Warwick Agreement on femoroacetabular impingement syndrome (FAI syndrome): an international consensus statement – British Journal of Sports Medicine
  • Hip arthroscopy versus best conservative care for the treatment of femoroacetabular impingement syndrome (UK FASHIoN): a multicentre randomised controlled trial – The Lancet
  • Arthroscopic hip surgery compared with physiotherapy and activity modification for the treatment of symptomatic femoroacetabular impingement: multicentre randomised controlled trial – The BMJ
  • Multi-centre randomised controlled trial comparing arthroscopic hip surgery to physiotherapist-led care for femoroacetabular impingement (FAI) syndrome on hip cartilage metabolism: the Australian FASHIoN trial – BMC Musculoskeletal Disorders
  • Return to sport after hip surgery for femoroacetabular impingement: a systematic review – British Journal of Sports Medicine
  • Femoroacetabular Impingement – OrthoInfo, American Academy of Orthopaedic Surgeons

نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، فوق تخصص جراحی لگن و مفصل ران

مطالب این مقاله صرفا جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه‌ی پزشک معالج نیست.

به اشتراک گذاری مقاله

دکتر مهرداد منصوری

متخصص جراحی استخوان و مفاصل، جراح لگن و مفصل ران

فارغ التحصیل ممتاز پزشکی عمومی و تخصص ارتوپدی از دانشگاه تهران. دارای بورد تخصصی سال 1997
دوره فلوشیپ لگن و مفصل ران در آلمان 2002. دوره تکمیلی شکستگی لگن در دانشگاه واشنگتن امریکا 2008
دارای سابقه انجام موفق چند هزار جراحی تعویض مفصل
دکتر مهرداد منصوری. جراح لگن و مفصل ران

دیدگاه‌ها

توجه: به سوالات شما در مورد مطالب مطرح شده در این مقاله همینجا پاسخ داده میشود. در صورت تمایل برای ارسال عکس و آزمایش‌های خود به قسمت مشاوره سایت مراجعه کنید.

دکتر مهرداد منصوری

درخواست نوبت مطب

ویزیت مطب: شنبه‌ها عصر

ارسال عکس لگن

دکتر به رایگان به شما پاسخ می‌دهند که آیا به جراحی لگن نیاز دارید.

درخواست مشاوره

تماس تلفنی

پاسخگویی از ساعت 9:00 تا 21:00

درخواست نوبت مطب

ویزیت مطب: شنبه‌ها عصر

مشکل مربوط به کجاست؟

منشی در ساعت پاسخگویی (9:00 تا 21:00) با شما تماس می‌گیرد و ساعت نوبت را هماهنگ می‌کند.

0
0پرسش در مورد مقاله را پاسخ میدهیم