درد نشیمنگاه معمولا به دلیل التهاب تاندون همسترینگ نزدیک استخوان نشیمنگاهی یا التهاب بورس ایسکیوگلوتئال ایجاد میشود و اغلب این دو مشکل با هم همراه اند، چون التهاب یکی میتواند بافت مجاور را هم درگیر کند.
نشیمنگاه دو برجستگی استخوانی زیر باسن است که هنگام نشستن وزن بدن روی آنها می‌افتد و جای آن در زن و مرد یکسان است. درد دنبالچه درست بین دو باسن و بالای مقعد حس میشود و بیماری جداگانه‌ای است.
نشستن طولانی روی سطوح سخت، فعالیت های ورزشی ناگهانی و بیش از توان بدن مثل دویدن یا پریدن زیاد، و در برخی موارد بارداری یا زایمان طبیعی هم میتوانند این درد را تشدید کنند. کسانی که شغل نشسته دارند بیشتر در معرض این نوع درد هستند.
درد نشیمنگاه باید از درد دنبالچه که محل و علت کاملا متفاوتی دارد جدا شود. همچنین ممکن است نقطه دیگری در پشت باسن، مثل مفصل ساکروایلیاک، درد مشابهی ایجاد کند که تشخیص دقیق آن نیاز به معاینه پزشک دارد.
درمان این درد تقریبا همیشه غیرجراحی است و شامل استراحت نسبی، تغییر وضعیت نشستن، استفاده از بالشتک طبی و داروهای ضد التهابی میشود. در موارد مقاوم، فیزیوتراپی یا تزریق موضعی هم میتواند کمک کننده باشد. اگر درد بیش از دو تا سه هفته ادامه یابد یا با بیحسی و ضعف پا همراه شود، مراجعه به پزشک ضروری است.
نشیمنگاه محلی در زیر باسن است که در هنگام نشستن روی آن مینشینیم و با دنبالچه متفاوت است. در مقاله ای دیگر در مورد درد دنبالچه صحبت کرده ام. درد نشیمنگاه با درد باسن هم متفاوت است. در مورد درد پشت باسن در قسمت دیگر صحبت کرده ام.
آناتومی ناحیه نشیمنگاه
لگن خاصره یک ساختار حلقوی دارد. در پایین ترین قسمت آن دو برجستگی وجود دارد که به آن ایسکیوم میگویند. وقتی که مینشینیم نزدیکترین استخوان لگن به سطح زمین همین ایسکیوم است. با نوک انگشتان دست در زیر باسن میتوانیم برجستگی استخوان ایسکیوم را در زیر باسن لمس کنیم.
نشیمنگاه جایی است که استخوان ایسکیوم را زیر پوست باسن لمس میکنیم. در واقع نشیمنگاه های ما دو برجستگی استخوانی در داخل دو باسن ما هستند که وقتی مینشینیم بر روی آنها تکیه میکنیم.
استخوان ایسکیوم محل اتصال عضلات همسترینگ است. عضلات همسترینگ مهمترین عضلات پشت ران هستند و زانو را خم میکنند. عضلات به توسط تاندون ها به استخوان متصل میشوند.
در واقع عضله در انتهاهای خود بتدریج نازک و تبدیل به طنابی محکم ولی قابل انعطاف به نام تاندون میشود و این تاندون هم به استخوان متصل میگردد. عضله نیروی خود را از طریق تاندون به استخوان وارد میکند.
در محل اتصال تاندون عضلات همسترینگ به ایسکیوم یک بورس به نام بورس ایسکیوگلوتئال وجود دارد. بورس ها کیسه های بافتی حاوی مایع زلالی هستند که حرکت بافت های دیگر را تسهیل میکنند.
نشیمنگاه کجاست
نشیمنگاه همان دو برجستگی استخوانی زیر باسن است که هنگام نشستن وزن بدن روی آنها می افتد. اگر روی یک صندلی سفت بنشینید و دستها را زیر باسن بگذارید، این دو استخوان را زیر انگشتان حس میکنید. نام علمی آن برجستگی ایسکیال است و در زبان روزمره به آن استخوان نشستن هم میگویند.
جای نشیمنگاه در زن و مرد یکسان است. ولی چون لگن زن پهن تر است، دو استخوان نشیمنگاه در خانم ها کمی از هم دورترند. شکل کامل لگن زن و مرد در مقاله آناتومی لگن و مفصل ران آمده است.
علت درد نشیمنگاه چیست
علت درد نشیمنگاه التهاب تاندون همسترینگ یا التهاب بورس ایسکیوگلوتئال است. در غالب موارد این دو با هم وجود دارند. یعنی التهاب یکی از اینها میتواند موجب التهاب بافت مجاور شود و علائم بالینی هم معمولا شبیه هم است. خوشبختانه درمان این دو مشکل هم در بسیاری از موارد بسیار شبیه است.
التهاب تاندون را تاندونیت tendonitis میگویند و التهاب بورس را بورسیت bursitis میگویند.
التهاب تاندون همسترینگ
مهمترین علت التهاب تاندون همسترینگ در محل اتصال به ایسکیوم راه رفتن و دویدن و جهیدن بیش از توانایی بدن است.
یعنی مسیری را که قبلا نرفته ایم و بسیار طولانی است برویم یا مسافت زیادی را که به آن عادت نداریم بدویم یا با سرعت زیادی که به آن عادت نداریم بدویم یا در مسیر سربالایی که قبلا نرفته ایم بدویم.
ورزشهایی را که جهیدن زیاد دارند و عادت به آنها نداریم انجام دهیم. مثلا مدت زیادی فوتبال یا والیبال یا بسکتبال کنیم. یا در مراسم جشنی بوده ایم و مدت زیادی رقص و پایکوبی کرده ایم.
این کار موجب میشود تاندون دچار کشیدگی شود. این کشیدگی ایجاد التهاب میکند و التهاب موجب درد میشود.
التهاب تاندون معمولا بلافاصله بعد از فعالیت بدنی ایجاد نمیشود و با فاصله چند روز یا چند هفته بعد از آن بوجود میاید. به همین علت ممکن است با ایجاد درد ناشی از التهاب ما فراموش کرده باشیم فعالیت بدنی یا ورزشی کرده ایم که این درد ایجاد شده است.
این خصوصیت درد تاندونی نقطه مقابل دردهای عضلانی است که معمولا روز بعد فعالیت بدنی بوجود میاید و ما میتوانیم ارتباط درد با فعالیت بدنی را متوجه شویم. درد های عضلانی زود ایجاد میشوند و زود از بین میروند. دردهای تاندونی دیر ایجاد میشوند و متاسفانه دیر خوب میشوند.
طبق یک مقاله در International Journal of Sports Physical Therapy تاندینوپاتی پروگزیمال همسترینگ یکی از علت های شایع و گاهی نادیده گرفته شده درد مزمن ناحیه نشیمنگاه است که با سونوگرافی عضلانی اسکلتی قابل تشخیص دقیق است.
التهاب بورس
التهاب بورس ایسکیوگلوتئال دو علت دارد. شایعترین علت آن نشستن های طولانی است. در گذشته های دور نام این بیماری درد نشیمن بافندگان بود.
این افراد مدت های زیاد بیحرکت در یک جا مینشستند و با اینکار بورس ایسکیوگلوتئال آنها بین استخوان ایسکیوم و سطح زیرین که روی آن نشسته بودند فشرده میشد. آسیب ناشی از این وضعیت به بورس موجب التهاب بورس و در نتیجه بروز درد نشیمنگاه میشود.
علت دیگر التهاب در این بورس ضربه مستقیم است. وقتی فرد پایش لیز میخورد و با باسن به زمین میخورد فشار ناگهانی به بورس موجب له شدن بورس میشود. این آسیب بعد از مدتی موجب التهاب و درد میگردد.
البته بندرت عفونت بورس به توسط میکروب ها هم میتواند موجب التهاب و بروز درد در آن شود.
همان طور که در StatPearls هم توضیح داده شده، بین این بورس و استخوان نشیمنگاهی فاصله بسیار کمی وجود دارد و همین موضوع آن را به فشار مکرر بسیار حساس میکند.
درد نزدیک نشیمنگاه
باید توجه داشته باشیم درد نشیمنگاه زیر مجموعه درد در محدوده باسن است. هر نقطه ای از باسن که درد بگیرد ممکن است علت درد آن با نقطه دیگر متفاوت باشد. دو نقطه با فاصله چند سانتیمتر از هم در پشت باسن ممکن است به دو علت متفاوت درد بگیرند.
بعضی بیماران ممکن است محل درد باسن را به درستی مشخص نکنند. مطالبی که در این مقاله ذکر شد فقط در مورد درد نشیمنگاه است. چند سانتیمتر بالاتر از نشیمنگاه در همان پشت باسن ممکن است درد بگیرد و علت دیگری داشته باشد.
بطور مثال التهاب مفصل سالکروایلیاک که معمولا بدنبال بیماری های روماتیسمی ایجاد میشود میتواند موجب درد پشت باسن در قسمتی کمی بالاتر از نشیمنگاه شود. تفاوت اینها را باید پزشک مشخص کرده و تشخیص دقیق منشا درد لگن را مشخص کند.
بسیاری از افراد درد دنبالچه را با درد نشیمنگاه اشتباه میگیرند. درد دنبالچه کلا بیماری متفاوتی است و محل درد آن جای دیگری است. محل درد دنبالچه درست بین دو باسن و در بالای مقعد است در حالیکه درد نشیمنگاه در زیر باسن و جایی است که در هنگام نشستن با زمین تماس پیدا میکند.
در مواردی که علائم درد دنبالچه هم زمان وجود دارد و به درمان های اولیه پاسخ نمیدهد، طبق یک مطالعه در Indian Journal of Radiology and Imaging بلاک عصبی گانگلیون ایمپار میتواند یکی از گزینه های موثر درمانی این نوع درد مقاوم باشد.
درد دنبالچه هنگام نشستن
درد دنبالچه یا کوکسیدینیا بیشتر بعد از زمین خوردن روی باسن، زایمان یا نشستن طولانی روی سطح سفت ایجاد میشود و در خانم ها شایع تر است. این درد هنگام نشستن و موقع بلند شدن از صندلی بیشتر میشود.
بیشتر موارد با بالشتک طبی که وسط آن خالی است، پرهیز از نشستن طولانی و داروهای ضد التهاب در چند هفته تا چند ماه بهتر میشود. اگر درد دنبالچه با تب، کاهش وزن یا درد شبانه همراه است باید زودتر بررسی شود.
نشستن طولانی مدت روی سطح سخت
نشستن طولانی روی سطوح سخت یکی از شایعترین علت های درد ناحیه نشیمنگاه است، چه به علت تحریک مستقیم تاندون همسترینگ و بورس اطراف آن باشد چه به علت فشار مداوم روی خود استخوان نشیمنگاهی. افرادی که شغل نشسته دارند، مثل رانندگان، کارمندان دفتری و دوچرخه سواران، بیشتر در معرض این نوع درد هستند.
بورس ایسکیوگلوتئال دقیقا بین استخوان نشیمنگاهی و عضله سرینی بزرگ قرار دارد و فشار مکرر همین ناحیه در نشستن طولانی، شایعترین علت التهاب آن است. تغییر وضعیت نشستن هر چند دقیقه، استفاده از بالشتک طبی حلقه ای، و استراحت های کوتاه دوره ای معمولا این نوع درد را بهتر میکند.
تاندینوپاتی پروگزیمال همسترینگ که پیشتر معرفی شد، دقیقا همین ویژگی را دارد و درد آن با نشستن طولانی روی سطح سخت یا دویدن تشدید میشود.
بارداری و زایمان
در دوران بارداری، افزایش وزن و شل شدن رباط های لگن به علت تغییرات هورمونی میتواند فشار بیشتری روی ناحیه نشیمنگاه وارد کند. در زایمان طبیعی هم فشار مستقیم به این ناحیه گاهی باعث درد موقت بعد از زایمان میشود که معمولا طی چند هفته برطرف میگردد.
یک مطالعه که نتایج آن در مجله Physiotherapy منتشر شد نشان داد ورزش هدفمند در دوران بارداری میتواند احتمال بروز این نوع درد لگن را کم کند و از تبدیل شدن آن به یک درد طولانی مدت بعد از زایمان جلوگیری کند.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد
اگر درد بیش از دو تا سه هفته ادامه یابد، با بیحسی یا ضعف در پا همراه شود، یا بعد از یک ضربه مستقیم مثل زمین خوردن روی سطح سخت ایجاد شده باشد، مراجعه به پزشک ارتوپد یا طب فیزیکی ضروری است.
طبق راهنمای بالینی American Family Physician ضعف پیشرونده یا بی اختیاری تازه ادرار در کنار این درد از علائمی هستند که نباید نادیده گرفته شوند.
برای بررسی سایر علت های احتمالی درد این ناحیه میتوانید فهرست کامل علت های درد لگن را هم ببینید.
درمان درد نشیمنگاه چیست
درمان درد نشیمنگاه همیشه غیر جراحی است. وقتی این درد بعد از یک فعالیت بدنی شدید ایجاد میشود همیشه مدتی استراحت و کم کردن از فعالیت میتواند به کاهش درد کمک کند. کمتر راه رفتن، استفاده کمتر از پله یا راه نرفتن در سطوح شیب دار میتواند به کاهش درد کمک کند.
در مدتی که درد وجود دارد بیمار باید سعی کند از نشستن به مدت طولانی اجتناب کند و روی سطحی که مینشیند بالش نرمی را قرار دهد.
گرم نگه داشتن محل نشستن میتواند به کاهش درد کمک کند. گذاشتن یک تشکچه برقی بر روی صندلی و نشستن بر روی آن میتواند با گرم نگه داشتن موضع درد به کاهش آن کمک کند.
اگر درد زیاد باشد استفاده از داروهای ضد درد مانند دیکلوفناک یا ناپروکسن یا ایبوپروفن میتواند شدت درد را کم کند یا آن را کلا از بین ببرد.
در مواردی که درمان های بالا بعد از گذشت چند هفته نتوانستند کمکی به بیمار کنند مرحله بعدی درمان تزریق داروهای کورتیکواستروئیدی در درون بورس یا در کنار تاندون است. این تزریق میتواند با کاهش التهاب به از بین رفتن درد بیمار کمک کند.
سوالات متداول
منابع علمی این مقاله
- Diagnostic Musculoskeletal Ultrasound in the Evaluation of the Lateral Proximal Hamstring (Biceps Femoris) – International Journal of Sports Physical Therapy
- Ischial Bursitis – StatPearls
- Ganglion impar block in patients with chronic coccydynia – Indian Journal of Radiology and Imaging
- Expert opinion: diagnosis and treatment of proximal hamstring tendinopathy – Muscles, Ligaments and Tendons Journal
- Prevention of low back and pelvic girdle pain during pregnancy: a systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials with GRADE recommendations – Physiotherapy
- Mechanical Low Back Pain – American Family Physician
- Tendonitis – Cleveland Clinic
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، فوق تخصص جراحی لگن و مفصل ران
مطالب این مقاله صرفا جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه‌ی پزشک معالج نیست.
دیدگاه‌ها