ساکروایلئیت چیست. علل درد پشت لگن، تشخیص و درمان

مفصل ساکروایلیاک محل اتصال ستون فقرات به لگن است و التهاب آن (ساکروایلئیت) از علل شایع درد پایین کمر و پشت لگن است.

مهم‌ترین علل آن عبارتند از آرتروز یا ساییدگی این مفصل، شکستگی یا دررفتگی مفصل ساکروایلیاک، بیماری‌های روماتیسمی مانند اسپوندیلیت انکیلوزان و سایر اسپوندیلوآرتروپاتی‌ها (پسوریازیس، بیماری رایتر، کولیت اولسرو، بیماری کرون)، بارداری و زایمان (به‌علت باز شدن و کشش مفاصل لگن)، و عفونت (مانند بروسلوز یا استئومیلیت اطراف مفصل).

علامت اصلی درد در ناحیه‌ی پایین کمر و باسن است که می‌تواند به ران انتشار یابد و با فعالیت‌هایی مانند نشستن طولانی، ایستادن یک‌طرفه یا بالا رفتن از پله تشدید شود.

تشخیص با معاینه‌ی بالینی و در صورت لزوم رادیوگرافی یا MRI انجام می‌شود. درمان بستگی به علت زمینه‌ای دارد و شامل داروهای ضد التهاب، فیزیوتراپی، و در موارد مقاوم تزریق موضعی به داخل مفصل است. در بیماران با علت روماتیسمی، درمان زمینه‌ای بیماری زمینه‌ساز هم برای کنترل درد ضروری است.

التهاب و درد مفصل ساکروایلیاک که به آن ساکروایلئیت Sacroiliitis میگویند میتواند موجب بروز کمردرد، درد پشت لگن و درد کشاله ران در جلوی لگن شود. مفصل ساکروایلیاک محل اتصال ستون مهره به لگن خاصره است.

آناتومی ساکروایلیاک

مفصل ساکروایلیاک از کنار هم قرار گرفتن استخوان ساکروم یا خاجی و قسمت ایلیاک استخوان بی نام بوجود میاید. ساکروم استخوان مثلثی شکلی است که در انتهای پایینی ستون مهره کمری قرار گرفته و از دو طرف به دو استخوان بی نام لگن خاصره متصل شده است.

استخوان بی نام خود از سه قسمت تشکیل شده و قسمت ایلیاک آن با ساکروم مفصل میشود. مفصل ساکروایلیاک حرکت کمی دارد و پایداری آن به توسط لیگامان ها و رباط های بسیار قوی است که به دو طرف مفصل یعنی به استخوان های ساکروم و ایلیاک متصل میشوند.

با وجود اینکه این مفصل حرکت بسیار کمی دارد، سهم آن در کمردردهای مزمن قابل توجه است. مطالعه‌ای که با تزریق تشخیصی داخل مفصل روی بیماران کمردرد مزمن انجام شد نشان داد 30 درصد این بیماران با بلوک مفصل ساکروایلیاک تسکین یافتند.

تفاوت اختلال عملکرد مفصل ساکروایلیاک با التهاب و عفونت آن

هر دردی که از مفصل ساکروایلیاک شروع می‌شود التهاب نیست. سه وضعیت کاملا متفاوت با علائم تقریبا یکسان وجود دارد که درمان هر کدام با دیگری فرق می‌کند. اختلال عملکرد مکانیکی مفصل، التهاب واقعی مفصل در بستر بیماری‌های روماتیسمی، و عفونت مفصل. جدا کردن این سه از یکدیگر مهم‌ترین قدم در درمان درست درد پشت لگن است.

در اختلال عملکرد مفصل ساکروایلیاک، مفصل ملتهب نیست بلکه حرکت آن بیش از حد یا کمتر از حد طبیعی شده و رباط‌ها و کپسول مفصل تحریک می‌شوند. در این حالت آزمایش خون طبیعی است و تصویربرداری هم نشانه‌ی التهاب نمی‌دهد.

یک مطالعه جامع بر همه‌گیرشناسی و تشخیص و درمان درد مفصل ساکروایلیاک نشان می‌دهد این مفصل منشا 15 تا 30 درصد کمردردهای مزمن غیر رادیکولر است و درد آن معمولا یک‌طرفه و پایین‌تر از مهره‌ی L5 احساس می‌شود.

در ساکروایلئیت التهابی، مفصل واقعا درگیر یک فرآیند التهابی است که در بیشتر موارد به اسپوندیلوآرتریت مربوط می‌شود. علامت کلیدی آن درد التهابی است، یعنی دردی که با استراحت بدتر و با فعالیت بهتر می‌شود، همراه با خشکی صبحگاهی طولانی.

طبق تعریف به‌روزشده‌ی گروه کاری تصویربرداری ASAS برای ساکروایلیت فعال، ملاک قطعی این تشخیص در MRI وجود ادم مغز استخوان در استخوان زیر غضروفی دو طرف مفصل است و تغییرات ساختاری به‌تنهایی برای تایید آن کافی نیست.

عفونت مفصل ساکروایلیاک وضعیت سومی است که با دو مورد قبلی هم‌پوشانی علامتی دارد ولی یک اورژانس پزشکی است. مروری بر علل و تظاهرات ساکروایلیت حاد نشان می‌دهد ساکروایلیت چرکی شایع‌ترین علت التهاب حاد این مفصل است و بروسلوز و آرتریت واکنشی بیشتر از همه شبیه آن ظاهر می‌شوند.

تب، درد شدید و پیشرونده‌ای که شب‌ها بیمار را بیدار می‌کند، و بالا رفتن نشانگرهای التهابی خون باید فورا به عفونت مشکوک کند.

نکته‌ی مهم دیگر این است که درد باسن همیشه از خود مفصل نمی‌آید. سندروم پیریفورمیس هم می‌تواند دقیقا همان الگوی درد را بسازد و افتراق آن با معاینه‌ی بالینی ممکن است. توضیح کامل این حالت در مقاله‌ی سندروم پیریفورمیس و حرکات اصلاحی آن آمده است.

علل التهاب مفصل ساکروایلیاک چیست

مهمترین علل التهاب مفصل ساکروایلیاک (ساکروایلئیت) که میتوانند موجب بروز درد در این مفصل شوند عبارتند از

• آرتروز یا ساییدگی مفصل ساکروایلیاک
• شکستگی و یا دررفتگی مفصل ساکروایلیاک و بد جوش خوردن یا جوش نخوردن محل آسیب
• بیماری های روماتیسمی مانند اسپوندیلیت انکیلوزان و دیگر اسپوندیلوآرتروپاتی (مانند پسوریازیس، بیماری رایتر و بیماری های التهابی روده (کولیت اولسرو و بیماری کرون) و روماتیسم مفصلی
• بارداری و زایمان با مکانیسم باز شدن و تحت کشش قرار گرفتن مفاصل لگن در زمان بارداری و حین زایمان
• عفونت مفصل ساکروایلیاک مانند ابتلا به بروسلوز یا تب مالت
• استئومیلیت یا عفونت استخوان های نزدیک مفصل ساکروایلیاک

نقش بروسلوز در ایران به‌مراتب پررنگ‌تر از میانگین جهانی است. بررسی 245 بیمار مبتلا به بروسلوز در همدان به‌عنوان یک منطقه‌ی اندمیک نشان داد 28.6 درصد بیماران درگیری استخوانی و مفصلی داشتند و در میان همین گروه، ساکروایلیت با 75.7 درصد شایع‌ترین شکل درگیری بود.
بررسی 8 ساله روی 425 بیمار مبتلا به بروسلوز در کرمانشاه هم ساکروایلیت را در 13.6 درصد کل بیماران گزارش کرد و نشان داد شکایت از کمردرد و رادیکولوپاتی باید شک به این تشخیص را بالا ببرد.

علائم التهاب مفصل ساکروایلیاک چیست

علائم التهاب مفصل ساکروایلیاک به طور خلاصه این ها هستند:

• درد پایین کمر و پشت لگن، معمولا فقط در یک طرف و درست زیر فرورفتگی های پشت لگن
• انتشار درد به باسن، کشاله ران یا پشت ران، ولی معمولا نه پایین تر از زانو
• بدتر شدن درد با نشستن طولانی، ایستادن روی یک پا، بالا رفتن از پله و خوابیدن روی همان طرف
• خشکی کمر صبح ها و بعد از نشستن طولانی
• در نوع روماتیسمی، دردی که شب ها بیمار را بیدار میکند و با حرکت بهتر میشود

مهمترین علامت التهاب و اشکال در مفصل ساکروایلیاک درد است. این درد میتواند در پایین کمر، در پشت لگن و باسن، در کشاله ران و جلوی لگن و حتی در جلوی ران احساس شود. درد این بیماران با نشستن طولانی مدت بیشتر میشود.

وقتی بیمار در حالت خوابیده به روی شانه میخواند شدت درد افزایش پیدا میکند. بیمار در پایین کمر احساس خشکی کرده و این خشکی بخصوص صبح ها بعد از برخاستن از خواب و بعد از اینکه بیمار مدت طولانی نشسته و میخواهد بلند شود احساس میشود.

تشخیص التهاب مفصل ساکروایلیاک

در مواردی که منشا درد در ناحیه لگن و کمر در مفصل ساکروایلیاک است پزشک معالج با انجام معاینات خاصی مفصل را تحت فشار قرار میدهد. با اعمال فشار به مفصل درد بیمار افزایش پیدا میکند و این افزایش درد میتواند نشانه ای باشد از اینکه منشا در مفصل ساکروایلیاک است.

همانطور که گفته شد التهاب مفصل ساکروایلیاک علل متفاوتی دارد و تشخیص هر کدام از این علل با آزمایشات و بررسی های تصویربرداری خاصی امکانپذیر است.

انتخاب روش تصویربرداری به علت مشکوک بستگی دارد. برای ساکروایلیت التهابی به علت اسپوندیلوآرتریت، رادیوگرافی ساده در سال‌های اول بیماری اغلب طبیعی است و ملاک تشخیصی برای ساکروایلیت فعال در MRI وجود ادم مغز استخوان در استخوان زیر غضروفی است، نه صرفا تغییرات ساختاری مفصل.

در مواردی که پزشک معالج در مورد منشا دردی که در لگن و کمر احساس میشود مشکوک باشد تست بالینی خاصی را انجام میدهد بدین صورت که مقداری ماده بیحس کننده موضعی را در درون مفصل ساکروایلیاک تزریق میکند.

در صورتیکه منشا درد، مفصل ساکروایلیاک باشد درد بیمار موقتا از بین میرود.

استاندارد مرجع تشخیص، تزریق ماده‌ی بی‌حس‌کننده‌ی موضعی به داخل مفصل زیر هدایت تصویربرداری است. راهنمای اجماعی بین‌المللی 2025 درباره‌ی تشخیص و درمان درد مفصل ساکروایلیاک میگوید اگر با این کار شدت درد دست کم 50 درصد کم شد یعنی تست مثبت شده است.

وقتی منشا احتمالی مشکل روماتیسمی باشد، پزشک آزمایش خون هم درخواست می‌کند تا مارکرهای التهابی مثل CRP و ESR و در صورت لزوم آنتی‌بادی‌های اختصاصی بررسی شوند.

درد ناحیه باسن همیشه از مفصل ساکروایلیاک نیست و سندروم پیریفورمیس هم می‌تواند دقیقا در همین ناحیه درد ایجاد کند.

علائم دررفتگی مفصل ساکروایلیاک

مفصل ساکروایلیاک با رباط های بسیار محکمی بسته شده است و دررفتگی واقعی آن فقط با ضربه های شدید مثل تصادف یا سقوط از ارتفاع اتفاق می افتد.

در این حالت معمولا استخوان های لگن هم شکسته اند و بیمار درد شدید دارد، نمیتواند روی پا بایستد و گاهی یک طرف لگن بالاتر یا جلوتر به نظر میرسد. این وضعیت اورژانسی است و در مقاله شکستگی لگن توضیح داده شده است.

آنچه در زبان عامیانه دررفتگی یا جابجا شدن مفصل ساکروایلیاک گفته میشود، در واقع همان اختلال عملکرد مفصل است که در بالا توضیح دادم و با معاینه و درمان های معمول بهتر میشود، نه با جا انداختن.

درمان التهاب و درد مفصل ساکروایلیاک چیست

مهمترین اقدامات درمانی در مورد التهاب مفصل ساکروایلیاک عبارتند از

• کاهش فعالیت های شدید بدنی یا ورزشی
• استفاده از گرمای موضعی
• استفاده از داروهای ضد التهاب و ضد درد
• خوابیدن بر روی شانه طرف مقابل درد و گذاشتن بالشت بین دو زانو
• تزریق کورتیکوستروئید به داخل مفصل ساکروایلیاک در موارد خاص به توسط پزشک معالج
• انجام نرمش های کششی برای رباط های اطراف مفصل و نرمش های تقویتی برای عضلات
• در مواردی که درد بیمار به هیچ یک از اقدامات فوق پاسخ ندهد پزشک ارتوپد اقدام به جوش دان مفصل ساکروایلیاک میکند یعنی با انجام عمل جراحی استخوان های ساکروم و ایلیاک را به یکدیگر متصل میکند.

ورزش های کششی برای رباط های مفاصل ساکروایلیاک

رادیوفرکانسی و درمان‌های مداخله‌ای

وقتی درمان‌های ساده جواب نمی‌دهند، درمان‌های مداخله‌ای یک مسیر مشخص دارند که از کم‌تهاجم به پرتهاجم پیش می‌رود. تزریق، سوزاندن اعصاب حسی مفصل با امواج رادیوفرکانسی، و در آخر جوش دادن جراحی مفصل.

راهنمای بالینی اجماعی 2025 که با مشارکت 25 انجمن تخصصی درباره‌ی درد مجموعه‌ی مفصل ساکروایلیاک تدوین شد میگوید تزریق کورتیکواستروئید، چه داخل مفصلی و چه اطراف مفصلی، در بیماران درست انتخاب‌شده دست‌کم 4 هفته تسکین می‌دهد و شواهد به نفع تزریق اطراف مفصلی کمی قوی‌تر است.

همین راهنما شواهد سوزاندن شاخه‌های حسی عصب خاجی با رادیوفرکانسی را قوی می‌داند و تسکین آن را دست‌کم 6 ماه گزارش می‌کند.

عدد دقیق‌تر از مطالعه ای وسیع بر روی 210 بیمار که رادیوفرکانسی را با درمان دارویی استاندارد مقایسه کرد می‌آید. سه ماه پس از درمان، 52.3 درصد بیماران گروه رادیوفرکانسی به بهبودی قابل قبولی رسیدند در حالی که این رقم در گروه درمان دارویی فقط 4.3 درصد بود.

جوش دادن مفصل آخرین راه است و فقط برای بیمارانی است که به همه‌ی مراحل قبل پاسخ نداده‌اند.

در یک مطالعه اروپایی که جوش دادن کم‌تهاجم با یک ایمپلنت تیتانیومی را با درمان محافظه‌کارانه در 103 بیمار مقایسه کرد، شش ماه بعد شدت کمردرد در گروه جراحی 43.3 واحد و در گروه محافظه‌کارانه فقط 5.7 واحد بهبود یافت، بدون تفاوت در میزان عوارض بین دو گروه.

درمان خانگی و آنچه درباره طب سنتی و جا انداختن مفصل باید بدانید

بخش بزرگی از بیماران اول سراغ درمان خانگی می‌روند و این در فاز حاد منطقی است. گرمای موضعی، اصلاح وضعیت خواب، کم کردن موقت فعالیت‌های پرفشار و استفاده از کمربند نگهدارنده‌ی لگن اقداماتی هستند که عارضه‌ای ندارند و می‌توانند درد را قابل تحمل کنند.

کاهش وزن و اصلاح وضعیت نشستن و ایستادن هم از همین دسته اقدامات کم‌خطر است، چون فشار وارد بر مفصل ساکروایلیاک را کم می‌کند.

اما باید انتظار واقع‌بینانه داشت. راهنمای اجماعی 2025 صریحا می‌گوید شواهد مربوط به درمان‌های غیرمداخله‌ای در این مفصل کافی نیست و بیشتر آن از مطالعات عمومی کمردرد وام گرفته شده، نه از مطالعاتی که فقط روی مفصل ساکروایلیاک انجام شده باشند.

برای درمان‌های تزریقی جایگزین مانند پلاسمای غنی از پلاکت هم شواهد ضعیف و در حد تسکین حدود 3 ماهه گزارش شده است.

درباره‌ی «جا انداختن مفصل ساکروایلیاک» هم لازم است بدانیم که این مفصل عملا جا نمی‌افتد، چون رباط‌های بسیار قوی حرکت آن را به چند میلی‌متر محدود می‌کنند. آنچه با دست انجام می‌شود مانیپولاسیون است نه جا انداختن.

متاآنالیز 16 مطالعه روی 421 بیمار مبتلا به درد مفصل ساکروایلیاک نشان داد درمان دستی اثر متوسط و مهمی بر کاهش ناتوانی دارد ولی برتری آن در کاهش خود درد نسبت به ورزش درمانی اثبات نشده است.

هیچ روش سنتی یا گیاهی برای این مفصل شواهد اثبات شده ندارد و مهم‌تر از آن، تاخیر در تشخیص علت زمینه‌ای است که خطر واقعی را می‌سازد. اگر درد با تب همراه باشد یا شب‌ها بیمار را بیدار کند، به‌جای درمان خانگی باید فورا به پزشک مراجعه کرد.

درمان قطعی ساکروایلیاک چیست

درد مفصل ساکروایلیاک یک درمان قطعی یکسان برای همه ندارد و درمان به علت آن بستگی دارد. در نوع روماتیسمی، درمان قطعی کنترل خود بیماری روماتیسمی با داروهای اختصاصی است. در اختلال عملکرد و درد بعد از بارداری، بیشتر بیماران با ورزش های تقویتی و فیزیوتراپی بهتر میشوند.

در بیمارانی که با این درمان ها بهتر نشده اند، تزریق داخل مفصل و رادیوفرکانسی قدم بعدی است. جراحی جوش دادن مفصل ساکروایلیاک فقط برای تعداد کمی از بیماران با درد مقاوم انجام میشود که منشا درد با تزریق تشخیصی قطعی شده باشد.

ورزش و تمرین برای مفصل ساکروایلیاک

ورزش درمانی یکی از پایه‌های اصلی درمان درد مفصل ساکروایلیاک است و در بسیاری از بیماران به‌تنهایی می‌تواند درد را کنترل کند. هدف تمرین‌ها دو چیز است. اول پایدار کردن مفصل با تقویت عضلات عمقی تنه و عضلات باسن، و دوم بازگرداندن انعطاف رباط‌ها و عضلاتی که دور مفصل سفت شده‌اند.

در یک مطالعه که در بیمارستان رسول اکرم تهران روی 51 بیمار مبتلا به اختلال عملکرد مفصل ساکروایلیاک انجام شد، سه گروه ورزش درمانی، مانیپولاسیون، و ترکیب هر دو مقایسه شدند. هر سه گروه بهبود قابل توجه در درد و ناتوانی داشتند.

در هفته‌ی 6 اثر مانیپولاسیون بیشتر بود، در هفته‌ی 12 اثر ورزش درمانی برجسته‌تر شد، و در هفته‌ی 24 هیچ تفاوت مهمی بین سه گروه باقی نماند. یعنی ورزش درمانی به‌تنهایی در میان‌مدت به همان نتیجه‌ای می‌رسد که روش‌های دستی می‌رسند.

تمرین‌های مفیدی که معمولا تجویز می‌شوند شامل کشش عضلات همسترینگ و خم‌کننده‌های ران، تمرین پل زدن برای تقویت عضلات سرینی، تمرین‌های پایدارسازی عضلات عرضی شکم، و کشش ملایم چرخشی کمر در حالت خوابیده است. مجموعه‌ی کامل این حرکات در مقاله‌ی نرمش‌های لگن و مفصل ران توضیح داده شده است.

در مقابل، حرکاتی که بار نامتقارن و ضربه‌ای به لگن وارد می‌کنند در فاز درد باید کنار گذاشته شوند. دویدن روی سطح شیب‌دار، بالا رفتن سریع از پله، حرکات لانژ عمیق، و هر تمرینی که وزن را برای مدت طولانی روی یک پا می‌اندازد جزو این گروه هستند.

منابع علمی این مقاله

• The Sacroiliac Joint as a Cause of Pain – Review of the Sacroiliac Joint Morphology and Models for Pain Genesis – Zeitschrift für Orthopädie und Unfallchirurgie
• Efficacy of Platelet-Rich Plasma Injections Versus Corticosteroid Injections in the Management of Chronic Low Back Pain Secondary to Sacroiliitis – Pain Research & Management
• Comparative efficacy of lumbar and pelvic support on pain, disability, and motor control in women with postpartum pelvic girdle pain – BMC Musculoskeletal Disorders
• Diagnosis of sacroiliac joint pain: validity of individual provocation tests and composites of tests – Manual Therapy
• The sacroiliac joint in chronic low back pain – Spine
• Sacroiliac joint pain: a comprehensive review of epidemiology, diagnosis and treatment – Expert Review of Neurotherapeutics
• Consensus practice guidelines on sacroiliac joint complex pain from a multispecialty, international working group – Pain Medicine
• Defining active sacroiliitis on MRI for classification of axial spondyloarthritis: update by the ASAS MRI working group – Annals of the Rheumatic Diseases
• Cooled radiofrequency ablation versus standard medical management for chronic sacroiliac joint pain: a multicenter, randomized comparative effectiveness study – Regional Anesthesia & Pain Medicine
• Six-month outcomes from a randomized controlled trial of minimally invasive SI joint fusion with triangular titanium implants vs conservative management – European Spine Journal
• Acute sacroiliitis – Clinical Rheumatology
• Osteoarticular complications of brucellosis in Hamedan, an endemic area in the west of Iran – International Journal of Infectious Diseases
• Brucellar arthritis and sacroiliitis: an 8-year retrospective comparative analysis of demographic, clinical, and paraclinical features – Therapeutic Advances in Infectious Disease
• Effectiveness of Exercise Therapy and Manipulation on Sacroiliac Joint Dysfunction: A Randomized Controlled Trial – Pain Physician
• Efficacy of manual therapy for sacroiliac joint pain syndrome: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials – Journal of Manual & Manipulative Therapy