هدف از جراحی تعویض مفصل لگن از بین بردن درد است و این هدف در اکثر بیماران محقق میشود، اما در برخی بیماران درد باقی می‌ماند یا بعد از مدتی بازمی‌گردد.
شایعترین علت باقیماندن درد، وجود مشکلاتی در ستون مهره است، نه خودِ مفصل لگن، که دردش معمولاً در پشت باسن احساس میشود.
علل دیگر عبارتند از
- عفونت مفصل مصنوعی (که میتواند در هفته‌های اول یا حتی سالها بعد از جراحی ایجاد شود)
- لق‌شدن مفصل (تشخیص با رادیوگرافی و اسکن رادیوایزوتوپ)
- استئولیز
- واکنش غیرمعمول استخوان ران به فلز پروتز یا واکنش بدن به ذرات ریز ناشی از سایش مفصل
- التهاب تاندون ایلیوپسواس
- بورسیت تروکانتر
مهمترین علت لنگش بعد از عمل در هفته‌های اول، درد محل عمل است که به‌تدریج کم میشود و در چند ماه اول، ضعف عضلات لگن مهمترین علت است که با نرمش‌های تجویزشده بهبود می‌یابد.
کوتاهی پا ناشی از لق‌شدن یا جابجایی مفصل مصنوعی هم میتواند علت لنگش باشد. درمان لنگش بستگی به یافتن و کنترل علت اصلی آن دارد.
در این مقاله ابتدا در مورد علل باقی ماندن درد بعد از عمل و سپس در مورد علل باقی ماندن لنگش بعد از این جراحی مطالب مهمی را مرور میکنیم.
علل باقی ماندن درد بعد از جراحی تعویض مفصل لگن
مهمترین این علل به ترتیب شیوع و اهمیت عبارتند از
مشکلات کمر
شایعترین علت باقیماندن درد بعد از عمل تعویض مفصل لگن، وجود مشکلاتی در ستون مهره است.
گاهی اوقات علت دردی که در ناحیه لگن احساس میشود خود لگن نیست بلکه علت در ستون فقرات است.
بعضی بیماران میگویند اگر کمر و ستون مهره ما مشکل دارد چرا کمردرد نداریم. مهم است که بدانیم در بسیاری اوقات ممکن است ستون مهره مشکلاتی داشته باشد ولی دردی در آن ناحیه احساس نکنیم و درد فقط در ناحیه لگن احساس شود. غالب این درد ها در پشت باسن احساس میشوند.
بعضی از بیمارانی که به علت خرابی مفصل ران تحت عمل جراحی تعویض مفصل قرار میگیرند همزمان دچار مشکلاتی در ستون فقرات هستند که سردسته آنها تنگی کانال نخاعی است.
دست نخورده ماندن این مشکلات بعد از جراحی میتواند موجب ادامه احساس درد بعد از عمل و یا شروع آن مدتی بعد از جراحی شود. تشخیص این مشکلات معمولا با استفاده از تصویربرداری از ستون مهره بخصوص با استفاده از ام آر آی است.
عفونت مفصل مصنوعی
بروز عفونت در مفصل مصنوعی میتواند موجب دردناک شدن آن شود. این عفونت میتواند در چند هفته اول بعد از جراحی ایجاد شده و در نتیجه آن، درد در لگن بعد از جراحی هیچ گاه تخفیف نیابد.
گاهی هم ممکن است عفونت ماهها و یا سالها بعد از جراحی ایجاد شود. در این موارد بیمار مدت زیادی بدون درد بوده ولی بعد درد ایجاد میشود.
لق شدن مفصل
شل شدن مفصل مصنوعی میتواند موجب درد بعد از عمل شود. گرچه این عارضه میتواند موجب درد از همان ابتدای دوران بعد از جراحی شود ولی بیشتر بیماران یک دوره بدون درد را طی کرده و بعد از گذشت مدتی دچار درد بعد از عمل تعویض مفصل لگن میشوند.
تشخیص این عارضه معمولا با کمک رادیوگرافی معمولی است و برای تائید تشخیص معمولا از اسکن رادیوایزوتوپ استفاده میشود.
استئولیز
خوردگی استخوان در اطراف مفصل مصنوعی در بسیاری اوقات بدون درد است ولی میتواند همراه با درد هم باشد. تشخیص آن با استفاده از رادیوگرافی معمولی است.
واکنش غیر معمول ران
گاهی اوقات به علت سختی و غیر قابل انعطاف بودن فلز بکار رفته در مفصل مصنوعی، استخوان ران به آن واکنش نشان داده و بیش از حد متراکم میشود.
این روند که میتواند موجب بروز درد در استخوان ران گردد معمولا در انواع جدیدتر مفاصل مصنوعی کمتر دیده میشود.
واکنش بدن به ذرات ریز آزاد شده از مفصل
معمولا از سطح سایش مفاصل مصنوعی بعد از سالها بتدریج ذرات ریزی آزاد میشود. سلول های دفاع ایمنی بدن ممکن است این ذرات را مهاجم تصور کرده و برعلیه آنها سمومی را ترشح کنند ولی این سموم معمولا موجب التهاب بافت های اطراف مفصل مصنوعی میشود و این التهاب میتواند دردناک باشد.
التهاب تاندون
گاهی اوقات لبه جلویی کاسه مفصل مصنوعی بر روی تاندون عضله ایلیوپسواس که از جلوی مفصل ران عبور میکند فشار آورده و آن را تحریک میکند. این تحریک موجب التهاب تاندون و در نتیجه بروز درد بعد از عمل در ناحیه کشاله ران میشود.
بورسیت
التهاب بورس روی تروکانتر میتواند موجب احساس درد در ناحیه لگن در سمت خارجی آن و بر روی تروکانتر بزرگ شود. پس التهاب بورس تروکانتر میتواند از علل ایجاد درد مفصل مصنوعی بعد از جراحی باشد.
جزئیات کامل انواع، علل و درمان درد بعد از تعویض مفصل لگن در مقاله‌ی درد بعد از عمل تعویض مفصل لگن آمده است.
علت لنگش بعد از عمل تعویض مفصل لگن
مهمترین علت لنگش بعد از عمل تعویض مفصل لگن، درد محل عمل و مفصل مصنوعی است. در یکی دو هفته اول بعد از عمل همیشه مقداری درد وجود دارد که البته بتدریج کم میشود. این موجب میشود که قدری لنگش در غالب بیماران در هفته های اول بعد از عمل وجود داشته باشد که بتدریج از بین میرود.
درد محل عمل ممکن است در سال های بعد به عللی مانند عفونت یا لق شدن مفصل ایجاد شود و همین عوامل هم میتوانند موجی بروز لنگش بعد از عمل تعویض مفصل در ناحیه لگن شوند.
علت مهم دیگر لنگش، ضعیف بودن عضلات لگن است. این مهمترین علت لنگش بعد از عمل در چند ماه اول بعد از جراحی است. به علت ضعف عضلانی ناشی از جراحی این لنگش ممکن است ایجاد شود ولی با انجام نرمش های طبی که باید بعد از عمل به توسط بیمار انجام شوند از بین میرود.
گاهی اوقات بیمار از قبل دچار ضعف عضلانی شدید در ناحیه لگن است. بخصوص در کسانی که دررفتگی مادرزادی لگن دارند یا در خرابی های مزمن مفصل ران این ضعف شدید است. در این بیماران تقویت عضلات و در نتیجه بهبود لنگش نیاز به زمان زیاد و تلاش زیاد بیمار دارد.
کوتاهی پا هم میتواند علت لنگش باشد. لق شدن مفصل ممکن است موجب جابجایی مفصل مصنوعی و در نتیجه کوتاهی پا شده و این وضعیت میتواند منجر به بد راه فتن شود.
گاهی هم شکل یا وضعیت خودِ مفصل مصنوعی دچار مشکل میشود، مثلا دچار دررفتگی یا تغییر شکل میشود، که میتواند لنگش ایجاد کند. در این موارد معمولا تنها راه، جراحی مجدد تعویض مفصل است.
همچنین گاهی جراح از ابتدا نمی‌تواند کوتاهی پای بیمار را به‌طور کامل برطرف کند، چون بلند کردن بیش از حد پا در حین جراحی خطر آسیب به اعصاب و عروق لگن را بالا می‌برد. میزان مجاز این اصلاح برای هر بیمار متفاوت است و فقط حین جراحی مشخص میشود.
درمان لنگش بعد از عمل تعویض مفصل لگن بسته به علت آن متفاوت است. پزشک ابتدا باید علت اصلی را پیدا کرده و بعد آن را کنترل کند.
گاهی هم بیمار که مدت زیادی پیش از جراحی بد راه می‌رفته، این طرز راه رفتن را به‌صورت عادت یاد گرفته است. در این حالت حتی بعد از رفع همه‌ی علل جسمی، ممکن است بیمار طبق عادت قبلی خود همچنان لنگ بزند. این مشکل معمولا با تمرین آگاهانه و توجه بیمار به نحوه‌ی راه رفتنش قابل اصلاح است.
برای آشنایی با علل عمومی لنگش و انواع الگوهای راه رفتن غیرطبیعی، مقاله‌ی لنگش چیست و علل لنگیدن پا کدام است را بخوانید.
علت لنگیدن پا بعد از هر عمل جراحی لگن و ران معمولا یکی از همین سه چیز است: درد، ضعف عضلات و اختلاف طول پا. اختلاف طول پا در مقاله‌ی بلند و کوتاه شدن پا بعد از تعویض مفصل لگن و نرمش های تقویت عضلات در مقاله‌ی ورزش بعد از تعویض مفصل لگن آمده است.
لنگیدن بعد از عمل دیسک کمر علت دیگری دارد و بیشتر از ضعف ریشه‌ی عصب است، نه از مفصل لگن. این موضوع در مقاله‌ی درد لگن بعد از عمل دیسک کمر توضیح داده شده است.
لنگیدن بعد از عمل شکستگی ران یا لگن هم علت ها و مدت خودش را دارد که در مقاله‌ی لنگیدن بعد از شکستگی لگن و ران جداگانه توضیح داده شده است.
لنگش بعد از تعویض مفصل لگن چه مدت طول می‌کشد؟
در هفته‌های اول بعد از تعویض مفصل لگن، لنگیدن و راه رفتن آهسته طبیعی است.
طبق یک مطالعه بر روی راه رفتن 612 بیمار، سرعت راه رفتن تا هفته 9، طول گام تا هفته 8 و تقارن راه رفتن دو پا تا هفته 7 به سطح پیش از عمل بازمی‌گردد و از هفته 13 حتی از آن هم بهتر میشود.
بخش مهمی از ادامه این بهبود وابسته به تقویت تدریجی عضلات ابدکتور یا دورکننده لگن است.
بررسی قدرت این عضلات بعد از جراحی تعویض مفصل لگن نشان داده است که قدرت آنها از روزهای اول تا ماه ششم بعد از عمل بتدریح و در حدود 60 درصد افزایش می‌یابد و به همین دلیل بیشترین بهبود در راه رفتن بین هفته 6 و ماه 6 بعد از عمل رخ می‌دهد.
در بررسی دیگری روی 89 بیمار، حدود 27 درصد از بیماران بعد از حدود 1.3 سال هنوز دچار نوعی لنگش به علت ضعف در عضلات دورکننده لگن بوند. اگر لنگش تا 6 ماه بعد از عمل بهبود پیدا نکند یا شدت آن افزایش یابد جراح باید علت آن را بررسی کند.
راه های کنترل درد و لنگش بعد از تعویض مفصل لگن
پس از مشخص شدن علت درد یا لنگش، چند اقدام عملی میتواند این علائم را کاهش دهد.
دارو: مانند مصرف همزمان داروهای ضد التهاب و استامینوفن. در یک مطالعه بالینی روی بیماران تعویض مفصل لگن و زانو این ترکیب نیاز به مسکن مخدر را در روز اول بعد از عمل از 84.7 به 57 واحد معادل مورفین کاهش داد.
سرما و گرما: یخ‌درمانی موضعی روی لگن در روزهای اول بعد از عمل تورم ران را کاهش می‌دهد و موجب میشود بیمار بهتر راه برود. با این حال طبق یک بررسی بالینی روی 60 بیمار تاثیر آن بر شدت درد زیاد نبوده است.
وسایل کمکی راه رفتن: استفاده از واکر یا عصا طبق دستور جراح فشار روی مفصل تازه عمل‌شده را کم میکند. قطع تدریجی عصا زمانی مناسب است که فرد بتواند بدون درد زیاد روی پای عمل‌شده بایستد و با لنگش کم راه برود، نه بر اساس یک عدد ثابت زمانی.
تقویت عضلانی: ضعف عضلات ابداکتور لگن یکی از عوامل اصلی لنگش بعد از عمل است. در یک مطالعه بالینی تقویت این عضلات سرعت راه رفتن را 33 درصد افزایش داد و درد هنگام راه رفتن را 58 درصد کاهش داد. برنامه کامل این تمرینات در مقاله فیزیوتراپی بعد از تعویض مفصل لگن شرح داده شده است.
کدام علائم بعد از تعویض مفصل لگن نیاز به مراجعه فوری به پزشک دارد؟
درد و لنگش خفیف در هفته‌های اول بعد از تعویض مفصل لگن طبیعی است و به‌تدریج کم میشود. اما بعضی علائم مهم هستند و نیاز به تماس فوری با پزشک دارند.
یکی علائم عفونت بعد از تعویض مفصل است که در مطالعات علمی حدود یک درصد گزارش شده است. قرمزی، گرمی یا ترشح از محل برش جراحی، بخصوص اگر بیشتر از پنج روز روز بعد از عمل ادامه یابد، از علائم عفونت مفصل مصنوعی لگن است. تب بالای 38.3 درجه سانتی‌گراد نیز باید جدی گرفته شود. اگر درد بجای کاهش تدریجی، دوباره افزایش یابد میتواند علامت خطر بالقوه باشد.
دیگری علائم ایجاد لخته است مثل تورم، قرمزی و گرمی ساق پا و یا تنگی نفس ناگهانی و درد قفسه سینه به علت رسیدن لخته به ریه. این علائم نیاز به مراجعه اورژانسی دارد. با وجود پروتکل‌های پیشگیری از لخته که امروز بکار میرود، بروز لخته علامت‌دار در حدود یک درصد بیماران گزارش شده است.
مشکل مهم دیگر دررفتگی مفصل مصنوعی است. درد شدید و ناگهانی در کشاله ران همراه با کوتاه شدن پا و ناتوانی در ایستادن یا حرکت دادن پا از علائم دررفتگی مفصل مصنوعی است. این عارضه در حدود 2 درصد بیماران ممکن است ایجاد شود و در بیشتر موارد در 6 هفته اول بعد از عمل دیده میشود.
بروز هر کدام از این علائم باید همان روز به پزشک جراح گزارش داده شود.
سوالات متداول
منابع علمی این مقاله
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، فوق تخصص جراحی لگن و مفصل ران
مطالب این مقاله صرفا جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه‌ی پزشک معالج نیست.
دیدگاه‌ها