جراحی تعویض مفصل لگن یکی از موفق‌ترین جراحی‌های ارتوپدی است و بیشتر بیماران بدون عارضه‌ی جدی بهبود پیدا میکنند. با این حال مثل هر جراحی دیگری ممکن است عوارضی داشته باشد، و شناختن آنها به بیمار کمک میکند علائم هشدار را زود تشخیص بدهد.
دررفتگی مفصل مصنوعی بیشتر در سه ماه اول رخ می‌دهد و با رعایت احتیاط‌های حرکتی، تقویت عضلات و پرهیز از زمین خوردن کمتر میشود. عفونت محل جراحی مهمترین عارضه است و اگر زود درمان نشود ممکن است به تعویض دوباره‌ی مفصل برسد. شل شدن مفصل بعد از سال‌ها طبیعی است، ولی شل شدن زودرس باید بررسی شود.
شکستگی اطراف مفصل مصنوعی معمولا بعد از زمین خوردن پیش می‌آید. لخته‌ی خون در ساق پا و آمبولی ریه، نابرابری طول پا، آسیب عصب، استخوان‌سازی نابجا و درد ماندگار لگن عوارض دیگری هستند که احتمال بیشترشان کم است.
هر چه تجربه‌ی جراح بیشتر باشد احتمال این عوارض کمتر است. ورم ناگهانی ساق، تب، ترشح از زخم، تنگی نفس یا درد تازه‌ی لگن دلیلی برای تماس فوری با پزشک است.
فهم درست از احتمال عوارض بعد از هر جراحی بسیار مهم است. جراحی تعویض مفصل لگن یکی از موفقیت آمیز ترین اعمال جراحی پزشکی است و اکثریت قریب به اتفاق بیماران بعد از جراحی احساس رضایت میکنند. یعنی با حداقل عوارض خوب میشوند.
ولی مانند هر عمل جراحی دیگر این جراحی ممکن است با عوارضی همراه باشد. وقوع عوارض احتمالی سیر بهبودی بیمار را طولانی کرده و میتواند مشکلاتی را برای بیمار بوجود بیاورد.
عوارض تعویض مفصل لگن نسبت به بسیاری از اعمال جراحی دیگر کمتر است.
اینکه بعد از عمل جراحی تعویض مفصل ممکن است عوارضی ایجاد شود به هیچ وجه دلیل این نیست که بیمار از انجام جراحی بترسد و آن را انجام ندهد.
وقتی بیمار نیاز به انجام عمل دارد باید آن را انجام دهد با این حال دانستن اینکه این احتمال وجود دارد که مشکلاتی بعد از جراحی بوجود آید ما را آماده میکند تا با آنها به نحو موثری برخورد کنیم.
هر چه تبحر جراح در انجام جراحی بیشتر باشد احتمال بروز عوارض بعد از جراحی هم کمتر میشود.
انجمن لگن آمریکا (The Hip Society) در یک فهرست استاندارد، 19 عارضه‌ی تعویض مفصل لگن را تعریف کرده است، از خونریزی و مشکل زخم تا دررفتگی، عفونت، شل شدن و استخوان‌سازی نابجا. همه‌ی این‌ها شایع نیستند و بیشتر بیماران هیچ‌کدام را تجربه نمی‌کنند.
مهمترین عوارض جراحی تعویض مفصل ران در زیر توضیح داده می شوند.
دررفتگی مفصل مصنوعی
دررفتگی مفصل مصنوعی بیشتر در سه ماهه اول بعد از جراحی ایجاد میشود. علت آن هم چند چیز است.
- ممکن است عضلات لگن بیمار قدرت و توانایی کافی برای نگهداری مفصل مصنوعی در سر جای خود را نداشته باشد
- گاهی اوقات بیمار دستورات پزشک در مورد مواردی را که باید بعد از جراحی احتیاط کند و رعایت کند انجام نمیدهد
- زمین خوردن و ضربه هم از علت های دررفتگی است
- گاهی اوقات بعد از گذشت چند سال از جراحی مفصل مصنوعی ساییده و خراب میشود و مفصل ساییده شده احتمال دررفتگی بیشتری دارد
- ممکن است مشکلاتی در تکنیک جراحی وجود داشته باشد
برخی بیماری‌های زمینه‌ای هم احتمال دررفتگی را بیشتر میکنند. زوال عقل، پارکینسون و فلج مغزی، سابقه‌ی سیاه شدن سر استخوان ران یا دررفتگی مادرزادی مفصل لگن، و محدودیت حرکت مهره‌های کمری ستون فقرات همگی از عوامل خطر شناخته‌شده هستند.
درمان این عارضه معمولا جااندازی بسته دررفتگی و در صورت تکرار، عمل جراحی است.
طبق پژوهشی که ریسک دررفتگی مفصل مصنوعی را در ماه و سال اول بعد از عمل بررسی کرد، این ریسک در ماه اول حدود یک درصد و تا پایان سال اول حدود دو درصد است. در جراحی‌های تعویض مجدد (revision) این نرخ میتواند تا 28 درصد هم برسد.
عفونت محل جراحی
این از مهمترین عوارض تعویض مفصل لگن است. علت عفونت بعد از جراحی در غالب اوقات سرایت عفونت و میکروب ها از نقاط دیگر بدن و از طریق جریان خون به محل جراحی و بروز عفونت است.
بیماری‌های مزمن کبدی، کلیوی یا قلبی‌ریوی که سیستم ایمنی بدن را ضعیف میکنند، احتمال این عفونت را بیشتر میکنند. چاقی، دیابت، سوءتغذیه، مصرف سیگار و بیماری‌های روماتیسمی هم از عوامل افزایش‌دهنده‌ی خطر عفونت هستند. جراحی تعویض مجدد یا سابقه‌ی جراحی قبلی در همان ناحیه هم این احتمال را کمی بالاتر می‌برد.
عفونت محل تعویض مفصل میتواند موجب باقی ماندن درد بعد از عمل، و یا موجب ایجاد ترشح از زخم جراحی شود.
عفونت باید به محض تشخیص درمان شود. در صورتیکه درمان به تاخیر بیفتد ممکن است لازم شود برای درمان آن، کل مفصل مصنوعی عوض شود.
در یک مطالعه روی 35056 بیمار که در سوئد تعویض مفصل لگن شدند، 1.3 درصد بیماران در سال اول به‌خاطر عفونت دوباره جراحی شدند. چاقی (شاخص توده‌ی بدنی بالای 30) این خطر را تقریبا دو برابر می‌کرد و بیهوشی عمومی در مقایسه با بی‌حسی نخاعی هم آن را بیشتر می‌کرد.
شل شدن مفصل مصنوعی
این از عوارض دیررس تعویض مفصل لگن است. شل شدن و لق شدن مفصل مصنوعی غالبا موجب بروز درد لگن میشود. باقی ماندن یک مفصل شل، احتمال شکستگی لگن را بیشتر میکند، پس در اولین فرصت باید تعویض شود.
شل‌شدن مفصل مصنوعی بعد از بیست تا سی سال یک روند طبیعی محسوب میشود، ولی شل‌شدن زودهنگام در دو سه سال اول طبیعی نیست و باید علتش بررسی شود. این شلی زودرس میتواند به‌دلیل عفونت، جاگذاری نامحکم اجزای مفصل حین جراحی، یا واکنش بدن به ذرات ریز ساییده‌شده از مفصل مصنوعی که به تحلیل استخوان اطراف آن منجر میشود ایجاد شود.
شکستگی اطراف مفصل مصنوعی
این شکستگی ها میتوانند در موقع جراحی یا بعد از آن ایجاد شوند. معمولا بدنبال زمین خوردن فرد بوجود میابند.
شکستگی اطراف مفصل مصنوعی معمولا در ران ایجاد میشود و در غالب اوقات نیاز به جراحی دارد. ممکن است لازم شود فقط شکستگی فیکس شود ولی اگر شکستگی موجب لق شدن مفصل شده باشد در این وضعیت باید قسمت لق شده مفصل مصنوعی هم مجددا عوض شود.
نابرابری طول پا
طبق یک مطالعه‌ی مروری، بروز نابرابری طول پا بعد از تعویض اولیه مفصل لگن بین 1 تا 27 درصد بیماران گزارش شده است، با میانگین اختلاف طول 3 تا 17 میلی‌متر. نارضایتی بیماران از این نابرابری، شایع‌ترین دلیل شکایت قضایی از جراحان ارتوپد پس از این عمل به شمار می‌رود.
این عارضه معمولا با روش‌های ساده مثل کفی طبی یا در موارد شدیدتر با اصلاح جراحی قابل کنترل است. برای آشنایی کامل با علت‌ها، روش‌های تشخیص و درمان، نابرابری طول پا بعد از تعویض مفصل لگن را در مقاله اختصاصی سایت بخوانید.
آسیب عصبی یا عروقی
عارضه دیگر آسیب عصبی یا عروقی در حین یا پس از جراحی تعویض مفصل لگن است. بر اساس بررسی 17 مطالعه با بیش از 875 هزار جراحی، بروز کلی آسیب عصبی پس از این جراحی حدود 0.36 درصد گزارش شده است.
در میان اعصاب آسیب‌دیده، عصب پرونئال (peroneal) بیشترین آسیب‌پذیری را نشان می‌دهد و پس از آن اعصاب سیاتیک و فمورال قرار می‌گیرند.
این آسیب‌ها معمولا ناشی از کشش بیش‌ازحد عصب حین جراحی یا فشار هماتوم بعد از عمل هستند و در بسیاری موارد با گذر زمان و فیزیوتراپی بهبود می‌یابند، هرچند بخشی از بیماران دچار ضعف یا بی‌حسی پایدار میشوند.
تشخیص زودهنگام و پیگیری منظم با پزشک معالج نقش مهمی در کاهش عوارض بلندمدت این آسیب دارد.
آمبولی و لخته
ایجاد لخته و بعد از آن آمبولی در ریه از عوارض مهم جراحی تعویض مفصل لگن است. این عارضه معمولا موجب ورم ساق میشود ولی اگر لخته به ریه برود موجب تنگی نفس و درد سینه هم میشود.
در صورت بروز این عارضه باید در اولین فرصت با مراجعه به متخصص قلب و عروق درمان شروع شود.
بر اساس پژوهشی که میزان بروز ترومبوآمبولی وریدی علامت‌دار را در بیش از 8000 بیمار تحت تعویض مفصل لگن با پروفیلاکسی آسپرین بررسی کرد، بروز کلی این عارضه حدود یک درصد بوده است که از این میان 0.59 درصد ترومبوز ورید عمقی (DVT) و 0.53 درصد آمبولی ریه (PE) علامت‌دار بوده‌اند.
درد لگن
گاهی اوقات درد لگن که قبل عمل بود بعد عمل خوب نمیشود. گاهی هم درد جدیدی ایجاد میشود.
علل این دردهای بعد از تعویض مفصل متفاوت است. ممکن است به علت عفونت یا لق شدن مفصل مصنوعی باشد یا به علت گیر کردن تاندون لگن به مفصل مصنوعی ایجاد شود ولی در غالب اوقات علت این دردها وجود مشکلاتی در ستون فقرات است.
استخوان‌سازی نابجا
استخوان‌سازی نابجا یعنی تشکیل استخوان در عضلات و بافت نرم اطراف مفصل مصنوعی، جایی که در حالت عادی استخوانی نیست. در بسیاری از بیماران خفیف است و فقط در عکس رادیولوژی دیده میشود، ولی نوع شدید آن میتواند حرکت لگن را محدود و دردناک کند.
در یک مطالعه که نتایج 14 پژوهش با 6468 بیمار را کنار هم گذاشت، استخوان‌سازی نابجا در 30 درصد بیماران دیده شد. احتمال آن در مردان حدود دو برابر زنان بود و در بیماران مبتلا به اسپوندیلیت آنکیلوزان و جراحی همزمان هر دو لگن هم بیشتر بود.
پیشگیری در بیماران پرخطر معمولا با داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی یا پرتودرمانی کوتاه‌مدت بعد از عمل انجام میشود. نوع شدید و محدودکننده گاهی نیاز به جراحی برای برداشتن استخوان اضافه دارد.
کدام عوارض بیشتر به تعویض دوباره‌ی مفصل می‌رسند
بعضی از این عوارض آن‌قدر جدی هستند که مفصل مصنوعی باید دوباره عوض شود. به این عمل تعویض مجدد مفصل لگن یا جراحی رویژن گفته میشود.
در بررسی بیش از 225 هزار جراحی تعویض مجدد مفصل لگن در آمریکا، سه علت اصلی شل شدن مفصل بدون عفونت با 21.5 درصد، دررفتگی و ناپایداری مفصل با 19.8 درصد و عفونت با 19.1 درصد بود. در طول 12 سال بررسی، جراحی دوباره به‌خاطر عفونت و شل شدن کمتر شد ولی به‌خاطر دررفتگی تغییری نکرد.
عوارض بعد از جراحی شکستگی لگن
در سالمندانی که به‌خاطر شکستگی گردن استخوان ران تعویض مفصل نیمه یا کامل میشوند، همین عوارض ممکن است دیده شود. در جراحی‌هایی که شکستگی با پیچ و پلاک ثابت میشود، جوش نخوردن شکستگی و نکروز سر استخوان ران هم از عوارض مهم هستند. مراقبت‌هایی که این عوارض را کمتر میکند در مراقبت بعد از عمل شکستگی لگن آمده است.
سوالات متداول
منابع علمی این مقاله
- Complications of Total Hip Arthroplasty: Standardized List, Definitions, and Stratification Developed by The Hip Society – Clinical Orthopaedics and Related Research
- Dislocation following total hip replacement – Deutsches Ärzteblatt International
- Risk factors for reoperation due to periprosthetic joint infection after elective total hip arthroplasty: a study of 35,056 patients using linked data of the Swedish Hip Arthroplasty Registry (SHAR) and Swedish Perioperative Registry (SPOR) – BMC Musculoskeletal Disorders
- Leg length discrepancy after total hip arthroplasty: A review of literature – Current Reviews in Musculoskeletal Medicine
- Nerve injuries after total hip arthroplasty: a systematic review and meta-analysis – Orthopedic Reviews
- Incidence of symptomatic venous thromboembolism in 8,885 elective total hip arthroplasty patients receiving post-operative aspirin VTE prophylaxis – Cureus
- Incidence and risk factors for heterotopic ossification after total hip arthroplasty: a meta-analysis – Archives of Orthopaedic and Trauma Surgery
- Trends and Epidemiology in Revision Total Hip Arthroplasty: A Large Database Study – The Journal of Arthroplasty
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، فوق تخصص جراحی لگن و مفصل ران
مطالب این مقاله صرفا جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه‌ی پزشک معالج نیست.
دیدگاه‌ها